Is suiker de nieuwe sigaret?

Jazeker, het mag wel een onsje minder. Maar nu januari tot suikerloze maand is uitgeroepen, is het hoog tijd om wat 'witte misverstanden' weg te nemen.

Beeld Eva Roefs

Suiker is de nieuwe sigaret. Neem één chocolaatje en je wilt de hele doos. Drink elke dag een blikje frisdrank en je kans op dodelijke ziekten neemt toe. Fabrikanten verleiden ons op subtiele wijze. Ze stoppen sluipsuikers in blikjes doperwten. Ze geven suiker schuilnamen als melasse of agavesiroop. Op een pak suiker hoort een doodshoofd.

Het is een overtrokken beeld en wetenschappers weten dat allang, maar hun weerwoord komt niet uit boven de boeken ('Zelfmoord door suiker'), de websites ('In zes stappen afkicken van je suikerverslaving'), de goeroes ('Suiker was mijn ergste vijand'), de documentaires ('De bittere waarheid over suiker') en de blogs ('Killercola'). Nu vet bij nader inzien toch niet zo slecht blijkt, is de focus verschoven. Het kwaad heet nu suiker.

Sinds kort heeft zelfs het Diabetes Fonds het vizier gericht op het witte gif. Twee maanden geleden opende het fonds in Amsterdam de eerste suikerafkickkliniek ter wereld. De kliniek was maar een week open en afkicken kon je er niet - het was een ludieke manier om de aandacht op onze suikerconsumptie te vestigen. Nederland is 'onbewust verslaafd aan suiker', aldus het Diabetes Fonds en dat leidt tot een explosie van diabetes type 2.

In zijn kamer op de universiteit van Maastricht slaakt hoogleraar Rob Markus een zucht. 'Wat het Diabetes Fonds beweert, is totaal niet wetenschappelijk onderbouwd', zegt hij. 'Dat weten ze daar ook, maar ze spelen kennelijk liever in op de hype.' Later, aan de telefoon, klinkt hoogleraar Fred Brouns al net zo geërgerd. Hij noemt de afkickkliniek 'een blunder'. Over suiker, zegt hij, bestaan zó veel misverstanden.

Rob Markus (hoogleraar neuropsychologie en psychofarmacologie) weet alles over de werking van suiker in het brein. Fred Brouns (emeritus hoogleraar innovatie gezonde voeding) is gespecialiseerd in de wijze waarop ons lichaam met suiker omgaat. Samen werken ze graag wat 'witte misverstanden' weg. Want januari blijkt opeens, bij wijze van hip goed voornemen, uitgeroepen tot suikerloze maand. Fitnessclubs in het hele land organiseren al een tijdlang zero sugar challenges. En overal duiken zelfbenoemde afgekickte suikerjunkies op. Tijd, zeggen ze, voor wat meer context.

Hoe gezond eet jij eigenlijk?

Bekijk hier voor meer dan duizend supermarktproducten hoeveel suiker, keukenzout en verzadigd vet ze bevatten. En ontdek dat een lekker kroketje met mosterd nog lang zo slecht niet is.

Lange tijd ging Wendy prat op haar uitbundige eetgedrag. Ze eet chocola als ze daar zin in heeft. Totdat ze besefte dat haar hang naar suiker niets te maken heeft met honger. Is ze verslaafd? Lees hier verder.

Suiker maakt niet ziek

Er is niks giftigs aan suiker, integendeel: ons lichaam heeft de stof nodig. Suiker wordt in de maag en darmen opgeknipt en komt als glucose en fructose in het bloed terecht. Fructose wordt ook grotendeels omgezet in glucose, dat brandstof levert aan de cellen. Onze hersenen kunnen niet zonder. Er is maar één ziekte die rechtstreeks door suiker wordt veroorzaakt en dat is tandbederf. Bacteriën in tandplaque zetten suiker om in zuur dat het glazuur aantast. Wie zijn tanden wil sparen, moet het aantal suikermomenten op een dag beperken.

We eten dagelijks gemiddeld 122 gram suiker, het equivalent van 28 grote suikerklontjes. Beeld Eva Roefs

...maar wel als we er te veel van eten

Suiker mag van zichzelf dan niet slecht zijn, toch levert het een gevaar op voor de gezondheid. Omdat we er te veel van eten. Daardoor worden we te dik en dat kan diabetes en hart- en vaatziekten veroorzaken. Alleen, suiker is in dat opzicht niet slechter dan vet, zegt Brouns. Te veel vet kan ook tot overgewicht leiden en zo, indirect, tot diabetes en hartkwalen.

Nederlanders zijn zoetekauwen. Of dat nu komt door de enorme stapel boterhammen met hagelslag die we wegwerken (jaarlijks 750duizend) of door het forse aantal liters suikerhoudende drank dat we wegklokken (Nederlandse scholieren scoren het hoogst in Europa): we eten dagelijks gemiddeld 122 gram suiker, het equivalent van 28 grote suikerklontjes. Dat is iets minder dan in de Verenigde Staten maar meer dan in bijvoorbeeld Frankrijk, Zweden en Groot-Brittannië.

Beeld de Volkskrant

Toch hoeven die 28 klontjes geen probleem te geven. Ze leveren bij elkaar nog geen 500 kilocalorieën, een kwart (vrouwen) tot eenvijfde (mannen) van de hoeveelheid energie die we dagelijks nodig hebben. Als we bij de consumptie van andere calorieën een beetje opletten én genoeg bewegen, dan is er niks aan de hand.

En daar gaat het dus mis, zegt Brouns. 'Wie een glas frisdrank drinkt, moet al snel een half uur joggen om dat te verbranden. Maar ja, dat gebeurt niet.' Toen de universiteit van Maastricht tijdens de Tour de France de energie-inname van wielrenners onderzocht, bleken zij op dagen waar het erop aankwam meer dan 500 gram suikers per dag te nuttigen. 'Maar niemand werd te dik en niemand kreeg diabetes.'

We voorkomen geen ziekten door de focus alleen op suiker te leggen, aldus Brouns. De cijfers geven hem gelijk: de consumptie van suiker is in Nederland al jaren stabiel maar het aantal mensen met obesitas blijft stijgen. De toename van het aantal diabetespatiënten wordt niet veroorzaakt door suiker, zoals het Diabetes Fonds schrijft, maar door overgewicht, benadrukt hij. 'Suiker is daarbij een van de factoren.'

Suiker in fruit is hetzelfde als suiker in taart

De darmcellen die de opgeknipte onderdelen van suiker opnemen, hebben geen oogjes, zegt Brouns droog: of het molecuul nu uit een sinaasappel komt of uit een koekje, dat maakt niet uit.

Daarom vinden voedingswetenschappers het alarm over de 'toegevoegde suikers' ook een beetje vreemd. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) kwam twee jaar geleden met het advies om hooguit 10 procent van de dagelijkse energie-inname uit toegevoegde suiker te halen. Dan gaat het dus om de suiker die door onszelf of door de fabrikanten aan het eten is toegevoegd. Voor een vrouw komt dat neer op 50 gram, voor een man op iets meer dan 60 gram per dag. Daarmee zou het risico op overgewicht kunnen worden teruggebracht. De natuurlijke suikers, in fruit bijvoorbeeld, of in melk, tellen niet mee. De WHO heeft geen aanwijzingen dat die tot gezondheidsschade leiden.

Wie elke dag een liter melk drinkt, krijgt naast veel gezonde stoffen óók 45 gram melksuiker binnen. Beeld Eva Roefs

Logisch, zegt Brouns: mensen die ervoor kiezen om veel fruit of melk te consumeren, hebben vaak een gezondere leefstijl. En we zullen onszelf bovendien niet snel te buiten gaan aan fruit en melkproducten. Maar toch: wie elke dag een liter melk drinkt, krijgt naast veel gezonde stoffen óók 45 gram melksuiker binnen. En die suiker wordt door het lichaam hetzelfde behandeld als de suiker uit snoep.

In de Verenigde Staten zijn fabrikanten vanaf volgend jaar verplicht om op alle etiketten te vermelden hoeveel suiker ze aan producten hebben toegevoegd. Consumenten moeten op die manier worden geholpen om de WHO-richtlijn toe te passen.

Brouns ziet het nut er niet van in. In Nederland staat op alle etiketten vermeld hoeveel suiker er totaal in een product zit, toegevoegd plus natuurlijk, en dat is precies de informatie die consumenten nodig hebben, denkt hij, om niet op het verkeerde been te worden gezet. Neem verse jus d'orange: daar is geen suiker aan toegevoegd en daardoor zouden we ten onrechte kunnen gaan denken dat we daar volop van kunnen drinken. Maar een flink glas verse jus bevat wel zeven suikerklontjes aan natuurlijke suiker.

Zoete cijfers

Van de 122 gram suikers die Nederlanders per dag eten, komt 81 gram uit toegevoegde suiker. Dat is 14 procent van de totale energie-inname, iets meer dan de WHO aanbeveelt. De overige 41 gram heeft een natuurlijke oorsprong en komt vooral uit fruit en melk. (Bron: Wageningen Universiteit)

Jongeren krijgen veel meer suikers binnen dan volwassenen. Nederlandse jongens tussen de 14 en de 19 consumeren dagelijks 157gram suiker. Meisjes pieken iets vroeger: tussen de 9 en de 13 jaar eten ze dagelijks gemiddeld 134 gram. (Bron: Journal of Human Nutrition and Dietetics)

Verborgen suiker bestaat niet

De term verborgen suiker is door de media bedacht, zegt Rob Markus, om duidelijk te maken dat er producten zijn waarvan je niet verwacht dat er suiker in zit: in blikgroenten bijvoorbeeld en in drop, tomatenketchup, saus, soep, vleeswaren. Dat gebeurt om het eten smakelijker te maken maar ook om 'technologische redenen', legt hij uit: om brood te laten rijzen bijvoorbeeld, om de fermentatie van melk en yoghurt te bevorderen of om conserveringsmiddelen te kunnen verwerken.

Veel consumenten zijn daar nijdig over, weet Markus, maar er is niks stiekems aan, zegt hij: het staat gewoon op het etiket. Er is ook geen sprake van 'schuilnamen' voor suiker, zegt Brouns. Alsof de fabrikanten met vage termen de consument erin willen luizen. Fructose, sacharose, lactose of melasse: die stoffen of moleculen heten nu eenmaal zo, zegt hij.

Trouwens, uit recent Wagenings onderzoek blijkt dat de bijdrage van die zogenaamde verborgen suiker in het dagelijkse menu gering is, zegt Markus. Van de 28 klontjes die we dagelijks verorberen komt er hooguit één uit die zogenaamde sluipsuiker. De bulk zit gewoon in eten en drinken waarvan volkomen duidelijk is dat er (veel) suiker in zit. Alleen al de suiker in frisdrank, cake en koek neemt eenvijfde (bij volwassenen) tot eenderde (bij jongeren) van de consumptie in beslag.

Reactie Diabetes Fonds

‘Een blunder’ noemt Fred Brouns de suikerafkickkliniek van het Diabetes Fonds. Het fonds reageert.

‘Iedereen is het met elkaar eens dat de suikerconsumptie in Nederland te hoog is. Onze suikerafkickkliniek was een metafoor om Nederlanders daarvan bewust te maken. In de kliniek wilden we consumenten met interactieve voorlichting aan het denken zetten, om zo een gezonde keuze te kunnen maken.

'De afkickkliniek heeft een discussie op gang gebracht over de suikerinname in Nederland, ook in de wetenschap. Onder wetenschappers bestaan verschillende inzichten, maar een ding blijft overeind: te veel suiker is ongezond. We hebben in onze communicatie steeds gezegd dat je niet verslaafd kunt zijn aan suiker zoals aan alcohol en drugs. Wel activeert suiker in het beloningscentrum de afgifte van dopamine, wat een prettig gevoel geeft. Dit effect stimuleert onbewust het eten van meer suikerrijk voedsel.

'We worden overal verleid tot het eten van zoete lekkernijen, waardoor we makkelijk te veel energie binnen krijgen, wat tot overgewicht leidt. En overgewicht is een belangrijke veroorzaker van diabetes type 2. Zeker niet de enige inderdaad. Behalve bij suikers in dranken, daar is wel een rechtstreeks verband. Zo verhoogt het elke dag nuttigen van een blikje frisdrank het risico op diabetes type 2 met 20 procent. Te veel suiker uit dranken leidt tot aanmaak van vetten in de lever en meer vetten in je bloed. Dat alles maakt het lichaam minder gevoelig wordt voor insuline en dat kan leiden tot diabetes type 2.'

Suiker is niet verslavend

Geef ratten een paar weken lang suikerhoudende drank en ze willen niet anders meer. Kijk wat er gebeurt in de hersenen van de dieren en dan blijkt dat daar meer dopamine wordt afgegeven. Een soortgelijk patroon is zichtbaar bij verslavingen. Conclusie: suiker kan net zo verslavend zijn als drugs.

Een nogal overtrokken oordeel, zegt Markus, dat door sommige wetenschappers verkeerd naar buiten is gebracht en door de media grif is opgepikt. En nu wil dat verhaal de deur niet meer uit. Suikerjunks, cravings, chocoholics: de suikerwereld heeft het vocabulaire uit de verslavingswereld omarmd.

Neurofast, een samenwerking tussen wetenschappers van dertien Europese universiteiten, onderzocht de afgelopen jaren met subsidie van de Europese Unie of dat hardnekkige verhaal niet toch kon kloppen, of er voedingsstoffen zijn waaraan mensen verslaafd kunnen raken. Ruim 150 studies bij mensen werden nageplozen. Het antwoord: alleen cafeïne kan een soort afhankelijkheid creëren, verder bestaat er geen bewijs voor een verslavend effect van wat voor voedsel of welke voedingsstof dan ook.

De misvatting, zegt Markus, is dat een verhoogde dopamine-afgifte typerend is voor een verslaving. Dat klopt niet. Het is kenmerkend voor genot. 'Als we iets doen wat we lekker of fijn vinden, reageren onze hersenen daarop door extra dopamine af te geven. Dat gebeurt als we een cadeautje krijgen, een doelpunt scoren, seks hebben of een warme douche nemen. En ook als we lekker eten. Dat kan zoet zijn maar net zo goed vet.'

Drugs zijn gifstoffen die gevaarlijk zijn voor ons hele lichaam en onze hersenen blijvend veranderen, zegt Markus. Gebruikers hebben er steeds meer van nodig om hetzelfde plezier te ervaren. Ze worden er lichamelijk afhankelijk van en lopen het risico op een overdosis. 'Suiker doet dat gewoon allemaal niet en als mensen beweren van wel, laat ze dan langs gaan in een verslavingskliniek en daar de ellende aanschouwen.'

Ook fysiologisch gezien gaat de vergelijking tussen suiker en drugs mank, legt Markus uit. Een cocaïnemolecuul gaat door de bloed-hersenbarrière heen en werkt daar in op receptoren van bepaalde zenuwcellen, die stoffen produceren die betrokken zijn bij genot en stemming.

Daardoor komen er meer van die stoffen vrij, waardoor het gedrag wordt beïnvloed én er vinden veranderingen plaats in de betrokken hersensystemen. Bij suiker werkt de route heel anders: bij het eten van een lekker koekje gaat er via de smaakreceptoren een signaal naar de hersenen waar het beloningscentrum meer dopamine aanmaakt. Van veranderingen in de hersenen is geen sprake.

Als suiker echt verslavend zou zijn, zegt Markus, dan zouden we een craving, een hunkering naar zoet, moeten ervaren in de vroege ochtend, nadat we een hele nacht van zoetigheid verstoken zijn gebleven. Maar de trek in zoet komt meestal aan het einde van de middag, terwijl juist dan de hoeveelheid suiker in ons bloed op een hoog niveau zit.

Zoet is gewoon erg lekker, zegt Markus, het is de smaak die al bij baby's de voorkeur heeft. 'Er zijn mensen, veel mensen, voor wie het eten van bepaald voedsel zo plezierig is dat ze er niet in slagen het te laten staan. Maar dat is geen verslaving. Dat heeft meer te maken met de mate waarin je je emotionele intenties en gedrag onder controle weet te houden.' Maar noem het een verslaving, zegt Markus, en je hebt een mooi excuus voor ongezond gedrag. 'Als het de schuld is van de suiker zelf en van de industrie die dat overal maar in stopt, ben je zelf niet verantwoordelijk.'

Amerikaanse wetenschappers bestudeerden de etiketten van verpakt voedsel en drank in supermarkten en concludeerden vorig jaar in The Lancet dat aan 60 procent van de producten suiker is toegevoegd. Beeld Eva Roefs

Minder suiker? Doe-het-zelf

Suiker mag dan geen verslavend gif zijn, die berg suikerklontjes die we dagelijks eten, mag best wat slinken. Al was het alleen maar omdat de helft van de Nederlanders (veel) te zwaar is. En omdat koek, snoep, frisdrank en chocola geen spat aan vitamines, mineralen of vezels bevatten.

Amerikaanse wetenschappers bestudeerden de etiketten van verpakt voedsel en drank in supermarkten en concludeerden vorig jaar in The Lancet dat aan 60 procent van de producten suiker is toegevoegd. Dat de voedingsindustrie de suikerpot te kwistig hanteert, daar is iedereen het over eens, zegt Brouns. 'Maar consumenten kunnen zelf ook beter opletten. Zie jij weleens iemand in de supermarkt op het etiket kijken? Dat doet maar een paar procent van alle mensen.'

Zelf aan de slag dus en wie daar hulp bij wenst, kan terecht op de website volkskrant.nl/kijkverder. Volkskrant-redacteuren Hay Kranen en Mirjam Leunissen doorzochten de website van Albert Heijn en zetten van 1.500 producten op een rij hoeveel suiker (en vet en zout) ze bevatten. Met behulp van een zoekmachine kan iedereen in al die desserts, bakkerswaren en smaakmakers de exacte hoeveelheid suiker ontwaren. En dan maar optellen.

De vraag is alleen, tot waar? De enige bovengrens die is vastgesteld komt van de WHO, maar die 50 gram per dag is wel aan de lage kant, zegt Brouns: 'Die haal je al als je heel normaal eet.' Bovendien zijn bij die 50 gram de natuursuikers niet inbegrepen. De Gezondheidsraad geeft geen maximum, maar zegt alleen dat we minder suikerhoudende fris- en zuiveldranken moeten drinken.

Dat is vooralsnog de beste tip, denkt Brouns. Onderzoek wijst keer op keer uit dat suiker in drank een groter risico vormt op het ontstaan van overgewicht dan suiker in voeding. Dat komt, verduidelijkt hij, doordat de vloeibare suikers in frisdrank, limonade en vruchtensappen niet erg verzadigen: een stuk taart geeft een vol gevoel, een glas gezoete frisdrank niet, waardoor de frisdrank veel loze extra calorieën oplevert.

Kinderen drinken gemiddeld driekwart liter per dag, volwassenen minstens een kwart liter. Brouns: 'Begin eens om bij het eten gewoon water te drinken.' Ook vers eten biedt suikerwinst. Brouns: 'Maak zelf ketchup van tomaten, een beetje olijfolie en knoflook en je hebt geen toegevoegde suiker nodig.'

Het is allemaal niet zo moeilijk, zeggen de twee hoogleraren: het draait om gedrag en bewustwording. Of zoals Brouns zegt: 'Een beetje nadenken.'

De suiker eruit

Internetredacteur Wendy van der Waal besloot te minderen met suiker. Ze hield bij hoe dat beviel ('Na een maand suikerarm eten merk ik dat ik veel meer kan proeven'). Hieronder een fragment:

Ik hou van gevarieerd eten én koken, de basis is dus best gezond. Kant-en-klaarpakjes heb ik gelukkig al heel lang uit mijn leven gebannen, en door de jaren heen ben ik van een moeilijke eter getransformeerd in iemand die alles lust en probeert. Tussendoortjes veroorloof ik mezelf wel, vaak pietsie te veel. Ik noem mezelf een Bourgondiër. Grap dat ik jaarlijks mijn eigen lichaamsgewicht in chocola eet, maak selfies met een frikandel XXL en draag met trots een patatprint-trui om me af te zetten tegen een beweging van foodies. Zolang ik niet obees raak, vind ik het allemaal wel leuk.Ik meen niet gevoelig voor verslaving te zijn omdat ik sigaretten, drank, en drugs sporadisch kan consumeren zonder er verslingerd aan te raken. Maar er begint een belletje te rinkelen. Fysiek noch mentaal ben ik in topvorm. Dat zet me aan het denken: ik dien mezelf wél een ander middeltje toe, elke dag, de hele dag.

Suiker, ik ben het zat.

Lees op volkskrant.nl/kijkverder het hele verslag van Wendy van der Waal. Of raadpleeg de suikertool, waarin u kunt opzoeken hoeveel suiker en/of vet een product bevat.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden