Column Arnon Grunberg

In een compromisloos universum moet de literatuur compromisloos zijn

Op een ochtend vertelde ik aan een redacteur dat ik een stuk wilde schrijven over Victor E. Frankl en Tadeusz Borowski en waarom ik aan de kant van Borowski sta.

Allebei overleefden ze Auschwitz, allebei schreven ze erover. Frankl, een psychiater, publiceerde zijn boek in 1946 in het Duits onder de titel Ein Psycholog erlebt das Konzentrationslager. In het Engels werd de titel Man’s Search for Meaning, wat de suggestie wekt dat het kamp een neveneffect is van onze zoektocht naar betekenis. 

Frankls boek werd een bestseller, ongetwijfeld ook omdat zijn werk een redelijk antwoord lijkt op het onredelijke. Frankl schrijft dat zijn ‘kameraden’ zich afvroegen of ze zouden overleven, als niet was het lijden voor niets geweest. Frankl zelf vroeg zich af of dat sterven om hem heen betekenis had, zo niet dan had ook het overleven geen betekenis, dan zou het leven niet waard zijn om te leven.

Voor Borowski (niet-Joods overigens) is het kamp zo grotesk als de rest van de wereld. Zijn werk, een deel ervan verscheen in het Nederlands onder de titel Stenen wereld, houdt zich verre van het in mijn ogen gedateerde humanisme van Frankl. In een compromisloos universum moet de literatuur compromisloos zijn, het onbarmhartige kan niet worden gerepareerd, hij is de betere schrijver.

En er blijft liefde over.

Het verhaal ‘Bij ons in Auschwitz’ bevat brieven aan Borowksi’s vriendin: ‘In het donker zie ik je gezicht en hoewel ik spreek met een bitterheid en een haat die jou vreemd zijn, weet ik dat je aandachtig luistert.’

Borowski én Frankl concluderen dat de waardigheid van de mens uiteindelijk in zijn denken ligt, maar bij Borowski is er geen ontsnapping aan het groteske.

Op 3 juli 1951, kort na de geboorte van zijn dochtertje Malgorzata, stak Borowski zijn hoofd in een oven en vergaste zichzelf.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden