In de zaak-Van Anraat woedt het leed nog altijd voort

Met deugden moet je oppassen. Dat zegt althans Mutter Courage in Brechts toneelstuk Mutter Courage und ihre Kinder. Deugden zijn er niet voor niets: die moeten voor compensatie zorgen en het kwaad toedekken....

Mutter Courage van Bertolt Brecht is het verhaal van een marketentster die tijdens de Dertigjarige Oorlog, een godsdienstoorlog die in Europa woedt van 1618 tot 1648, haar handel drijft aan de rand van het slagveld. De soldaten moeten goede schoenen dragen, anders marcheren ze niet lekker, en ze moeten worst en wijn voorgezet krijgen om voldoende aangesterkt de afgrond van de hel tegemoet te lopen. ‘Kanonnen op een lege maag, kapitein, dat is niet gezond.’

Mutter Courage handelt er duchtig op los, hopende dat het nog maar lang oorlog mag blijven. Ze gelooft dat de oorlog haar geluk zal brengen, welvaart en winst, en ook als uiteindelijk al haar drie kinderen dood zijn, gelooft ze nog steeds dat ze zonder de oorlog niet zal overleven. Als het even vrede wordt, schrikt ze hevig. ‘Nee, net nu ik een nieuwe voorraad heb ingekocht!’

Omdat de VPRO opnieuw uitzendingen wijdde aan de Nederlandse handel in chemicaliën met Irak, schoot ook Mutter Courage me opnieuw en onvermijdelijk te binnen. Na de uitspraak in hoger beroep tegen Frans van Anraat, die wegens handel in chemische stoffen tot zeventien jaar is veroordeeld, pakte het VPRO-programma Argos de draad weer op van zijn continuing story over oorlog en winstbejag. Is de Nederlandse overheid net als Van Anraat behulpzaam geweest bij de oorlogsmisdrijven van Irak? Ja, het lijkt er akelig veel op.

Nu is Mutter Courage van Brecht wel zo vreselijk klassiek, dat het haast te cliché is om ermee aan te komen als je iets wilt zeggen over handel en oorlog. Maar het toneelstuk mag dan een moralistische hit zijn, het is op geen enkele manier simpel of gemakzuchtig of clichématig. Brecht helpt je niet een gemakkelijker oordeel te vellen over oorlog en winstbejag. Integendeel, iedere beslissing die Mutter Courage neemt, is een gecompliceerde beslissing. Als ze aarzelt om met geld haar eigen zoon van de dood vrij te kopen, is dat omdat ze ook nog een dochter heeft voor wie ze moet zorgen. Er zijn ten tijde van oorlog geen fatsoenlijke keuzen.

Vreemd genoeg zorgt juist dit wijze inzicht in de nuances van goed en kwaad tegenwoordig in Nederland voor algehele onverschilligheid; alsof niemand zich nog druk maakt over betrokkenheid van Nederland bij oorlogsmisdaden, omdat oorlog nu eenmaal oorlog is en handel nu eenmaal handel. De VPRO haalt steeds meer documenten boven water waaruit blijkt dat het ministerie van Economische Zaken wist waarvoor de geleverde stoffen werden gebruikt – maar voor veel opwinding zorgen die onthullingen niet. Alsof iedereen zo doordrongen is van de ingewikkeldheden van een oorlog dat niemand meer maalt om schending van mensenrechten.

Toch zijn de feiten onthutsend. Daar kan niemand omheen. In de jaren tachtig van de 20ste eeuw zijn door Nederlandse bedrijven chemicaliën geleverd aan Irak. De stoffen zijn gebruikt voor de aanmaak van gifgassen waarmee aanvallen zijn gepleegd op burgerdoelen, zoals de beruchte aanval in Halabja, waarbij grote aantallen slachtoffers zijn gevallen. Amerika vroeg Nederland indertijd dringend geen toestemming meer te verlenen voor de uitvoer van zulke stoffen. Het ministerie van Buitenlandse Zaken was daarop bereid de uitvoer te verbieden; het ministerie van Economische Zaken lag ondanks buitenlandse en binnenlandse druk dwars.

Mutter Courage zat middenin een oorlog en moest zich in leven zien te houden; de Nederlandse overheid had het een stuk gemakkelijker. Het is goed om te beseffen dat de beslissing van het ministerie geen gecompliceerde morele oorlogsbeslissing was die we nu achteraf moeten beoordelen in het licht van de omstandigheden. Het is een ongewoon simpele handelsbeslissing geweest die direct leidde tot grote schade.

Waarom zouden we dit recente verleden achteloos terzijde schuiven? Te lang geleden? Zaak verjaard? Nee, de zaak is niet verjaard. En het leed is ook nog steeds niet geleden. In de zaak tegen Van Anraat sprak de officier van Justitie in 2005 over ‘hevig lijden’ van de Iraakse en Iraanse slachtoffers, ‘dat tot op de dag van vandaag voortduurt’. Die officier van justitie was Fred Teeven, inmiddels lid van de Tweede Kamer voor de VVD. En met hem is in de Tweede Kamer dus duidelijk het besef aanwezig dat vandaag nog steeds slachtoffers hevig lijden door toedoen van de Nederlandse leveranties.

De recente politieke roep om normen en waarden kan gemakkelijk omslaan in cynisme als blijkt dat de overheid zelf geen verantwoordelijkheid neemt. Deze week hoorde ik Daphne Bunskoek van Shownieuws de overheid al verzoeken de normen en waardendiscussie serieus te nemen; nog één stap verder en Lucille Werner van Lingo radicaliseert.

Tijd dus voor parlementair onderzoek. Tijd om officieel uit te zoeken wat is gebeurd op het ministerie van Economische Zaken. Niet om schuld toe te wijzen, dat is misschien nog het minst belangrijk. Maar om verantwoordelijkheid te nemen en na te gaan of het beleid is veranderd. Wat gebeurt er tegenwoordig bijvoorbeeld in Afrika? Welke rol speelt de Nederlandse overheid daar? Zijn we nog steeds betrokken bij oorlogsmisdaden?

Brecht heeft aan het eind van Mutter Courage goede hoop op verbetering. ‘Jedoch vielleicht geschehn noch Wunder: Der Feldzug ist noch nicht zu End! Das Frühjahr kommt! Wach auf, du Christ!’ Wach auf! Ontwaak! Ik geef toe, het blijft een pathetische oproep, maar hij is in dit verband erg op zijn plaats.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden