In de kerk gaat het niet om ons maar om Hem

(Aarts)bisschoppen, priesters, diakens en pastoraal werkers moeten van Wim Eijk ‘relatiebemiddelaars’ zijn die mensen in contact brengen met Jezus...

Er is de laatste weken veel te doen geweest over de verwijdering door de aartsbisschop van een zich publiekelijk misdragende vrijwilliger. Zowel voor orthodoxe gelovigen als voor meer vrijzinnigen geldt echter dat hij of zij zich hebben te gedragen. Bijna ontstond de indruk dat ik vrijwilligers niet zou waarderen. Dat doe ik wel degelijk! Zonder de talrijke vrijwilligers zou het aartsbisdom niet draaien. Hun inbreng stel ik zeer op prijs.

Bij alle gekrakeel is bijna het hoofddoel van het aartsbisdom uit het oog verloren: waar staan we voor? Voor het antwoord moeten we terug naar de Stichter van de kerk: ‘Jullie zijn het zout der aarde.’ Met die woorden gaf Christus aan Zijn volgelingen een definitie en tegelijkertijd een opdracht: christenen moeten de samenleving ‘kruiden’, zij moeten smaakmakers zijn. In de huidige tijd en cultuur zijn katholieke smaakmakers in Nederland echter schaars.

De reden hiervoor is tweeledig.

1. Enerzijds speelt het proces van kerkverlating een rol. Waren we midden 20ste eeuw het grootste ‘uitzendbureau’ van missionarissen over de hele wereld, nu kampen we met een priestertekort, uitstervende ordes en congregaties en massa’s mensen die geen boodschap aan de Blijde Boodschap hebben. Dat heeft gelovigen bescheidener gemaakt.

2. Anderzijds beziet de huidige samenleving religie met argwaan. In die context is het moeilijk smaakmaker te zijn – hoon en afkeuring liggen op de loer. Mij bekruipt soms het gevoel dat de meer fanatieke atheïsten bijbels het liefst voorzien van waarschuwingsstickers: ‘Kan de geestelijke volksgezondheid ernstige schade toebrengen.’ Of: ‘Geloven is verslavend, begin er niet aan.’ Onzinnige claims, maar tekenend voor deze tijd waarin gelovigen geregeld ‘achterlijk’ worden genoemd.

Daarom zoeken de kerken andere middelen om hun relevantie aan te tonen. Bij de start van de Actie Kerkbalans, de jaarlijkse geldwervingscampagne van enkele kerkgenootschappen, werd deze maand de vrijwillige inzet van de kerkleden becijferd. Met hun sociale en culturele activiteiten dragen vrijwilligers in de rooms-katholieke parochies en protestantse gemeenten jaarlijks voor 400 miljoen euro bij aan de samenleving.

Een indrukwekkend bedrag, maar de grootste relevantie van het geloof is de persoonlijke band met Jezus Christus. Hoe breng je dat over in een tijd waarin geloof niet vanzelfsprekend is? Hoe betrek je randkerkelijken meer bij de kerk? Hoe doe je buitenkerkelijken an offer they can’t refuse?

Die vragen zijn urgent: nu noemt 16 procent van de Nederlandse bevolking zich nog rooms-katholiek, in 2020 is dat naar verwachting slechts 10 procent – het aantal katholiek gedoopten ligt iets hoger.

Dat vraagt om aanpassingen in de organisatie. Het aartsbisdom Utrecht kende te lang een structuur gebaseerd op de brede volkskerk van vroeger. Met als gevolg in het afgelopen decennium jaarlijks gemiddeld een tekort van 1,7 miljoen euro op een begroting van 5 miljoen. Bij mijn aantreden in januari 2008 bleek dat wij op een faillissement afstevenden.

Dat vroeg om onmiddellijk ingrijpen. Die reorganisatie heeft mij het imago bezorgd van een bisschop die alleen over geld spreekt. Ik heb inderdaad enkele pijnlijke beslissingen moeten nemen, het meest recent de sluiting van de Utrechtse priesteropleiding.

Onze vroegere econoom noemde onlangs in Trouw het interen van miljoenen op het eigen vermogen een vorm van ‘investeren in de toekomst’. Toch had het terugkijkend meer weg van een potje poker met de tijdgeest, waarbij die laatste heeft gewonnen: de kerkverlating is door die investeringen niet afgenomen en het aartsbisdom is bijna door zijn fiches heen.

Ik heb echter niet alleen de bisdomorganisatie ‘bij de tijd gebracht’. Ik had ook steeds een pastoraal doel voor ogen: de kerk op lokaal niveau groeikracht geven. Wil de kerk de moderne mens aanspreken, dan moet zij in het dagelijks (parochie)leven present zijn. We hebben voor de toekomst vitale geloofsgemeenschappen nodig en laten we eerlijk zijn: sommige parochies waren verre van vitaal.

Daarom zijn op parochieniveau grote veranderingen doorgevoerd, die mijn voorganger al in gang had gezet. Telde het aartsbisdom tot voor kort 316 parochies, binnenkort zijn dat er nog 50. De vroegere parochies blijven als lokale geloofsgemeenschappen bestaan, maar onder een overkoepelend parochiebestuur. Deze operatie was zonder de inzet van vele parochianen onmogelijk geweest. Daarvoor ben ik hun enorm dankbaar.

Die schaalvergroting maakt het voor lokale geloofsgemeenschappen mogelijk de krachten te bundelen en samen werkelijk missionair te zijn. Zo’n missionaire geloofsgemeenschap richt zich niet alleen op de kerkgangers, maar juist óók op randkerkelijken en op mensen die Christus en Zijn Evangelie niet kennen.

Ik koester het beeld van God de Vader die altijd thuis is en op Zijn kinderen wacht. Tegenwoordig helaas vaak tevergeefs – zijn kinderen nemen geen contact meer op. Velen ontkennen zijn Vaderschap en nemen niet de moeite voor een ‘geestelijke DNA-test’ – leven zonder God gaat hen prima af. Het knagende gevoel dat er ‘meer is tussen hemel en aarde’ raakt bedolven onder dagelijkse beslommeringen of het najagen van snel maar vergankelijk werelds geluk. Terwijl het rooms-katholieke geloof juist de kenmerken heeft van een innerlijke snelheidsbegrenzer: tijd nemen voor gebed, de dienst aan God en de medemens, versobering.

We staan voor een enorme opgave, maar ik zie hoopvolle tekenen. Ik ben nu ruim tien jaar bisschop en in gesprekken met vormelingen merk ik dat zij steeds beter de essentie van het geloof begrijpen. Als kerk moeten wij staan voor onze identiteit. Dat is geen jarenvijftigmentaliteit, maar (voort-)leven uit de Bron die van alle tijden is. (Aarts)bisschoppen, priesters, diakens en pastoraal werkers zijn eigenlijk ‘relatiebemiddelaars’ die mensen in contact brengen met Jezus en Zijn Boodschap. Daarin worden zij ondersteund door vele vrijwilligers. In een werkelijk missionaire kerk hebben we allemaal die rol. Want het draait niet om ons, maar om Hem.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden