In Cambodja gaan de wildste speculaties over het lot van massamoordenaar Pol Pot De geesten van de 'killing fields' vinden nog geen rust

Kleurige vlaggetjes en banieren versieren de Norodomboulevard in Phnom Penh. Maar door de donkere wolken boven de avenue zien de zwaarbewapende strijdkrachten in de passerende legertrucks er extra somber en dreigend uit....

Van een medewerkster

PHNOM PENH

Het contrast is tekenend voor de stemming in Cambodja: de bevolking wacht af welk onheil haar nu weer boven het hoofd hangt, nu Pol Pot, een van de beruchtste massamoordenaars van deze eeuw, gevangen schijnt te zijn genomen door zijn voormalige kameraden.

Het lot van de 69-jarige Pol Pot, architect van het agrarische utopia dat aan naar schatting twee miljoen Cambodjanen het leven heeft gekost, is onderwerp van wilde speculaties. Zelfs de twee co-premiers van Cambodja verschillen erover van mening. Eerste co-premier prins Ranariddh, leider van de Funcinpec-partij, houdt vol dat Pol Pot zich in slechte gezondheid in gevangenschap bevindt, terwijl co-premier Hun Sen, leider van de Cambodjaanse Volkspartij, heeft vernomen dat Broeder Nummer Één dood is.

De dood van Pol Pot is in de loop der jaren al vele malen aangekondigd, en de lezing van Funcinpec laat veel vragen onbeantwoord. Zo zou Pol Pot nabij zijn voormalige machtsbasis Anlong Veng in handen van afvallige Rode Khmers zijn gevallen, maar wie dat precies zijn staat nog steeds niet vast.

De uitermate wrede militaire leider Ta Mok wellicht? Deze éénbenige generaal wordt 'de slachter' genoemd - hij staat er niet om bekend dat hij zijn gevangenen levend laat vertrekken.

Son Sen, voormalig Rode-Khmerminister van Defensie die in de jaren zeventig het martelcentrum Tuol Sleng bestierde, kan niet verantwoordelijk zijn voor Pol Pots neergang. Hij werd vorige week zelf geëxecuteerd op bevel van Pol Pot, die daarmee zijn laatste trouwe manschappen van zich vervreemdde.

Volgens een hoge ambtenaar van het ministerie van Informatie zijn de overgebleven Rode-Khmertroepen opgesplitst in drie facties, die momenteel met elkaar in gevecht zijn. Eén van die facties zou de doodzieke Pol Pot en de officiële Rode-Khmerleider Khieu Samphan gevangen hebben genomen. Een tweede groep zou willen overlopen in de hoop de Mao-petjes te kunnen verruilen voor de legeruniformen van het koninkrijk Cambodja.

Het gebied rond Anlong Veng, driehonderd kilometer ten noorden van Phnom Penh, zou echter nog gedomineerd worden door de factie van Ta Mok, de derde groep. Amnestie is uiterst onwaarschijnlijk voor deze generaal, maar als hij militair stand weet te houden mag hij 'wellicht ook overlopen zodat het vredesoverleg niet in gevaar wordt gebracht', zei generaal Khann Savoeun, regionaal commandant in Siem Reap. Hij voegde eraan toe dat 'Pol Pot niet wil overlopen'. Zoals zoveel Cambodjanen lijkt hij de begrippen 'overgave' en 'overlopen' door elkaar te halen.

Niemand twijfelt eraan dat het einde van een tragisch tijdperk nabij is, maar of de geesten van de killing fields eindelijk rust kunnen vinden, hangt af van de komende onderhandelingen tussen de regering en de overgebleven aanhangers van de harde lijn.

De geschiedenis leert dat niet iedereen de Rode Khmers van het toneel wil zien verdwijnen. Zelfs toen de bloedige verschrikkingen van het Rode-Khmerbewind reeds lang in het buitenland bekend waren, wist China nog jarenlang te voorkomen dat 'Democratisch Kampuchea', zoals het Cambodja van de Rode Khmers heette, zijn zetel in de Verenigde Naties verloor. De nieuwe regering in Phnom Penh was namelijk een 'marionet' van Vietnam en de Sovjet-Unie, met wie China in een heftige ideologische machtstrijd was verwikkeld.

Pol Pots maoïstische organisatie is ook jarenlang gesponsord, of op zijn minst getolereerd, door het aangrenzende Thailand, dat een buffer tegen Vietnam nodig had.

Anno 1997 heeft niemand méér belang bij het voortbestaan van de extremistische Rode Khmers dan Cambodja's eerste co-premier, prins Norodom Ranariddh, die een politieke comeback heeft gemaakt door de massale desertie van Rode Khmers. Een half jaar geleden leek zijn politieke rol uitgespeeld: langzaam maar zeker was hij verworden tot de corrupte jaknikker van Hun Sen, die alom als Cambodja's sterke man werd gezien.

Maar door in overleg te treden met de architecten van de killing fields, heeft de prins het initiatief vorig jaar naar zich toegetrokken. Sinds de desertie van duizenden Rode Khmers en de daarop volgende amnestie een einde maakten aan de gevechten in de noordwestelijke gebieden rond Pailin, is het Hun Sen die wordt overrompeld met mededelingen over Cambodja's toekomst; en het is Funcinpec-generaal Nhiek Bun Chhay die Pol Pots naderende einde heeft bewerkstelligd.

In de bunkers van het Cambodjaanse leger wordt Ranariddh echter steeds vaker 'de rode prins' genoemd. Dat is een gevaarlijke bijnaam, meent een wapenhandelaar die machinegeweren verkoopt aan beide partijen in het conflict. 'Als hij zich opwerpt als de beschermheer van de Rode Khmers is hij verloren. Zijn eigen politieke partij accepteert dat niet eens.'

De wapenhandelaar, tevens militair adviseur, voorziet een verslechtering van de veiligheidssituatie tot de voor november 1998 geplande verkiezingen. 'Het wordt een lange, gewelddadige weg voor Cambodja. En de gewijzigde machtsverhoudingen kunnen alleen maar tot meer geweld leiden. Als ze zo nodig willen vechten, moeten ze dat nú doen en er voor eens en altijd een einde aan maken, anders lopen alle investeerders weg.'

De in Peking verblijvende koning Sihanouk twijfelt aan de haalbaarheid van vrije parlementsverkiezingen, volgend jaar. Een internationaal tribunaal voor de berechting van Pol Pot is nóg onwaarschijnlijker, aldus een in Phnom Penh woonachtige diplomaat.

'Pol Pot weet te veel over de rol van China en Thailand in de volkenmoord, en over de rol van zijn oude bondgenoten Sihanouk en Funcinpec. Ze laten hem heus niet alles opbiechten.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden