In arm Brazilië draait water om macht

Lang werden ze klein gehouden door de lokale politiek. Water konden ze krijgen, maar alleen in ruil voor stemmen. Met een miljoen waterputten grijpen arme Brazilianen nu de macht....

In de kleine melkfabriek van Nazaré da Mata valt een pijnlijke stilteals José Antônio Lopes Júnior vertelt dat de productie zo goed alsstilligt. Daar wist Fátima Amazonas, een manager van de Wereldbank inBrazilië, niets van.

Water heeft de coöperatie dankzij een waterput die mede door deWereldbank werd gefinancierd; een klein wonder, want de provinciePernambuco hoort tot de droogste en daardoor armste van Brazilië. Koeienzijn er eveneens, zij het niet met een wulps, Hollands figuur, maar metuitgedroogde uiers en botten die bijna door het vel heen steken.

Zelfs alle noodzakelijke documenten - Brazilië heeft door zijn enormebureaucratie een belabberd ondernemingsklimaat - liggen klaar. Maar watontbreekt is de goedkeuring van lokale politici. 'Omdat ze zelf niet bijhet project zijn betrokken', vermoedt Lopes Júnior, de voorman van deboeren die met steun van de Wereldbank op eigen benen proberen te staan.De vorige burgemeester was hen welgezind. Maar zijn opvolger lijkt tewillen terugkeren naar vroegere tijden, toen de boeren nog voor iederwissewasje bij de burgemeester moesten aankloppen. Amazonas belooft de zaakop het kantoor van de Wereldbank in de miljoenenstad Recife uit te zoeken.

Vijftig kilometer verderop, in Santa Maria do Cambucá, lijken ze tehebben geleerd van de problemen met de autoriteiten. In het dorp wordt eengroot feest gevierd: kinderen doen in uitbundige kostuums dansjes in dekerk van de Methodisten, het grootste gebouw van het dorp; daarna wordt ergegeten en gedronken. De reden: het dorp neemt vijf waterputten in gebruik.

Tegen het stoffige landschap en de dorre struiken steken de hagelwittewaterputten schril af. Donkere wolken pakken zich samen boven het dorp, dusals het meezit zal het niet lang duren voor ze hun nut kunnen bewijzen. Deregen die op de daken van de kleine huisjes valt, zal dan via dakgoten naarde betonnen putten worden geleid. 16 Duizend liter kunnen de putten, diehalf boven de grond uitsteken, opvangen; voldoende om een vijfkoppig gezineen halfjaar van te laten drinken.

'De waterput is het mooiste kerstgeschenk dat ik ooit heb gekregen',zegt Edite Maria da Silva Gomes, die er november 2004 al een kreeg.Puttenbouwer Roberto liet zijn naam in het cement achter. 'De put heeftmijn leven veranderd. De overheid stuurde wel eens een watertruck, maardaar konden we maximaal twee emmers van krijgen.'

Veel inwoners van Pernambuco moeten nu nog uren per dag lopen voorwater. Sommige boeren verkopen hun koeien omdat ze die niet genoeg tedrinken kunnen geven. Kinderen lopen ziektes op omdat het oppervlaktewaterniet zuiver genoeg is om te drinken.

'Mijn kinderen zijn sinds vorig jaar een stuk gezonder', zegt Da SilvaGomes stralend. 'Ze kunnen vaker naar school omdat ze geen water meerhoeven te dragen.' Zelf kan ze vaker naar het land, waar ze maïs, bonenen komkommers verbouwt om zichzelf en haar twee kinderen in leven tehouden. Nu haar man dood is, rest haar verder alleen een kleineweduwenuitkering.

Tegen die opbrengsten lijken de kosten in het niet te vallen: 1500Braziliaanse reais (ongeveer 500 euro) per put, in het dorp Santa Maria doCambucá opgebracht door een onwaarschijnlijk samenwerkingsverband vangrootkapitaal, kerk en ontwikkelingshulp. Behalve de Methodisten droegende Braziliaanse tak van Citibank en ontwikkelingsorganisatie Ethos aan detotstandkoming ervan bij.

In het totaal moeten er in het arme, droge noordoosten 1 miljoen van diewitte putten worden neergezet. Daarmee wil Brazilië één van demillenniumdoelen van de Verenigde Naties - de belangrijkste doelstellingenvan de internationale ontwikkelingssamenwerking - behalen: het aantalmensen zonder drinkwater moet voor 2015 zijn gehalveerd.

In Recife, op het kantoor van de Braziliaanse ontwikkelingsorganisatieASA die het project coördineert, weten ze precies hoe ver het noordoostenis gevorderd. 'Iedere waterput heeft een uniek nummer dat in onscomputersysteem staat geregistreerd', legt Fernanda Cruz vanachter haarbeeldscherm uit. 'Zo voorkomen we dat een familie twee waterputten krijgt,of dat er een naar een spookfamilie gaat.'

De tussenstand volgens de geavanceerde software van ASA: 81.408waterputten, gemaakt door 2729 puttenbouwers, waarvan 92.031 familiesprofiteren. Er is met andere woorden nog een lange weg te gaan. Maar sindsde Braziliaanse regering zich in 2003 met haar prestigieuzeontwikkelingsprogramma 'Zero Fome' (Nul Honger) aan ASA committeerde, zitde vaart erin. Ook de Wereldbank steekt geld in het zogeheten '1 miljoenwaterputten'-project.

'Politici gebruiken water om allerlei dingen gedaan te krijgen. Demensen kunnen water krijgen van een tankauto die door het dorp rijdt, maardan moeten ze wel op degene stemmen die de tankauto heeft geregeld', zegtVictor Arai van de internationale ontwikkelingsorganisatie Oxfam, die hetproject eveneens ondersteunt. 'Water staat hier gelijk aan macht. Mensenzijn daarom bang voor politici. Maar dat gaat veranderen.'

Volgens Arai gaan de witte putten, die als een soort schimmel oprukkenop het droge platteland, dan ook over meer dan alleen water. 'Ze staansymbool voor gemeenschapszin en solidariteit; voor families die zichzelforganiseren om een betere toekomst veilig te stellen.'

Om de bevolking te mobiliseren, rijdt Reginaldo José da Silva op eenmotor de dorpen af, doorgaans over slecht begaanbare, ongeasfalteerdewegen. Voor de analfabete bewoners neemt hij stripboekjes mee, waarin wordtuitgelegd hoe ze aan een waterput kunnen komen. 'Betalen hoeven de familiesniet', zegt de medewerker van ASA. 'Maar we vertellen de mensen dat hetgeen gift is; het gaat iedere keer weer om een verovering.' Vooral departicipatie van vrouwen is volgens Da Silva cruciaal. 'Er heerst hier eensterke macho-cultuur. Vrouwen zijn meestal verantwoordelijk voor het halenvan water. Met de putten winnen zij dus aan macht.'

De bevolking leert niet alleen van Da Silva, maar ook omgekeerd. 'Boerenvertelden ons dat je vliegen en mieren in de watertank kunt bestrijden doorer een paar visjes te laten rondzwemmen. Daarvan maken we nu gebruik.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden