'Ik wil mijn hand niet ophouden'

Hij is een der laatste der Mohikanen, een bedreigde diersoort. De CHU, 'de grondtoon van het volkskarakter', kwijnt weg, en Mateman zelf dreigt zijn biezen te moeten pakken omdat hij te lang Kamerlid is....

AALTEN is evenals Rome op zeven heuvels gebouwd', zegt het CDA-Kamerlid Wim Mateman (52), terwijl hij zijn stationcar de weg op draait om de schoonheid van zijn dorp te tonen. Vroeger wist Mateman wat achter elke gevel werd gestemd, toen hij met zijn 23 jaar de jongste wethouder van de Christelijk-Historische Unie was. Spookrijdend, de metafoor voor zijn bestaan, manoeuvreert hij de auto naar de trots van het dorp, een joodse synagoge, die piekfijn wordt bijgehouden.

Eigenzinnig volk is het, daar in het oosten van Gelderland, legt Mateman uit. 'In de Achterhoek zeggen ze vaak jao als ze nee bedoelen. Ze blijven dat doen tot ze echt niet meer anders kunnen. Dan hoor je nog een allerlaatste keer jao en als je er langs loopt, steken ze een hooivork in je rug. De Duitsers dachten in de oorlog dat ze net over de grens een mak volkje hadden getroffen, die hebben zich daar grandioos op verkeken.'

Mateman is een der laatste der Mohikanen, een parlementariër met een scherpe antenne voor wat er onder het volk leeft. Hij werd gedwongen dat zintuig te ontwikkelen toen hij als plattelandsjongen uit een protestants dorp naar voor hem vreemde werelden trok. Zoals de grote katholieke stad Nijmegen, waar hij met Ton Regtien de studentenvakbeweging oprichtte. Ze verzetten zich tegen het 'feodale, autoritaire' universiteitsbestuur.

Hij trouwde een rooms meisje, dat Nederlands Hervormd werd. 'Het was het eerste oecumenische huwelijk in Aalten, we zijn inmiddels uit elkaar. Zijn huwelijk en zijn studententijd maken dat Mateman een politicus is met een sensus catholicus.

Terug op het zonneterras van zijn landelijk gelegen woning. Mateman maakt zijn bovenste knoopje los. Hij vertelt over de dramatische wending in zijn politieke en zijn privé-leven. Zeven jaar geleden, toen zijn jongste zoon omkwam bij een verkeersongeluk.

'Jorrit ging mee naar mijn spreekbeurten, hij was zeer geïnteresseerd in politiek. Hij was mijn vriend. We waren gelijkwaardig in discussies, hoe gek dat ook klinkt over een jongen die maar zestien mocht worden. Toen het bericht binnenkwam om vijf minuten voor twaalf, zat ik op Sicilïe met de NAVO-Assemblee. Dan stort je wereld in elkaar.

'Ik wilde stoppen met het Kamerlidmaatschap. Een deel van mijn motivatie viel weg met zijn overlijden. Ik realiseerde me dat ik bezig was geweest me in zijn ogen te bewijzen. Hij was zo vreselijk kritisch, hij wist waar mijn zwakke en sterke punten lagen.

'Je leven bestaat ook uit voortleven in je kinderen. Als ik niet had geweten dat er een leven zou zijn na de dood, had ik het niet gered. Ik zou veel erger zijn doorgeschoten in alle verkeerde, ongezonde dingen die ik toch al deed. Dan zou ik gedacht hebben: waarom moet deze zinloosheid mij overkomen? Zo'n prachtige jongen, die probleemloos naar 5 atheneum was gegaan, superintelligent en slimmer dan zijn vader.

'Ik heb nog steeds het gevoel dat hij in mijn omgeving is. Dat verzin ik niet om mijn lot beter te kunnen dragen. Voor mij is hij nog steeds een tastbare realiteit, op een ander niveau. Ik kan niet met hem praten, al zou ik dat dolgraag willen.

'De politiek is desastreus voor je privé-leven. Als je zo vaak en zo lang van huis bent als Kamerlid, betaalt je gezin daarvoor de prijs. Dan hoeft er maar iets te gebeuren, of je huwelijk loopt op de klippen. Mijn vrouw en ik hebben het rouwproces totaal verschillend doorgemaakt. We zijn verder uit elkaar gegroeid en twee jaar later gescheiden.

'Ik ben er relativerender van geworden, milder. Voor het ongeluk was ik iemand die gelijk moest hebben. Als er domoren waren die het niet zo zagen als ik, dan was dat hun probleem. Inmiddels heb ik geleerd dat het argument van een ander net zo waardevol kan zijn. Nu ben ik harmonieuzer geworden. Het is van grote waarde als na een debat iedereen met opgeheven hoofd zijn 's weegs gaat.'

In de liefde heeft Mateman weer geluk gevonden. 'Ik heb er altijd rekening mee gehouden dat ik nog verliefd zou kunnen worden. Mooi, dat zoiets je kan overkomen. Sinds anderhalf jaar heb ik een vriendin. Het is zoals dat heet een verkennende relatie. Een huwelijk sluit ik niet uit.'

In het parlementaire spel liggen de kaarten minder gunstig. Mateman is een bedreigde politieke diersoort geworden. De CHU kwijnt langzaam weg. 'Onder onze burgemeesters is een slachting aangericht. En Scholten, de vice-voorzitter van de Raad van State, is ook al weg.' En nu willen ze op het CDA-partijbureau aan de Dr. Kuijperstraat in Den Haag als klap op de vuurpijl van Mateman af.

Voormalig CHU-minister van Binnenlandse Zaken Beernink stelde aan de vooravond van de fusie tussen KVP, ARP en CHU de vraag: 'Is ons soort mensen opgewassen tegen de nieuwe cultuur die het CDA zal domineren?' Nee dus, want als in het CDA een van de drie stromingen een zachte dood is gestorven, is het de CHU.

Mateman: 'We hadden altijd het gevoel dat we de ruggengraat van de Nederlandse samenleving waren. We waren de grondtoon van het volkskarakter. Dat durfden we nooit te zeggen, maar dat vonden we wel. De CHU beleed de idylle van arcadisch Nederland.'

Tijdens de slepende ondergang van Fokker maakte Mateman school met zijn 'Oranjegevoel', dat christelijk-historische wortels heeft. 'Ik koppel zaken van nationaal belang graag aan Oranje. Het is een overkoepelende mythe die ons in alle verscheidenheid bindt. In het buitenland maken we geen indruk met ons leger, wel met tulpen, kaas en die vliegende reuzen. Ik heb er echt onder geleden dat Fokker niet overeind bleef.'

Het was Beernink die Mateman in de politiek haalde. Als medewerker van de partijsecretaris en noeste werker op het wetenschappelijk bureau sjouwde Mateman al jaren over het Binnenhof, voor het christelijk-historische deel der natie hem riep hen te vertegenwoordigen.

Sindsdien maakte Mateman vijf fractievoorzitters mee. Lubbers, De Vries, Brinkman, Heerma en De Hoop Scheffer. In 1994 deed hij zelf een gooi naar het fractievoorzitterschap. Hij vond zichzelf, 'kijkend naar de kandidaten, een redelijk alternatief.'

Mateman, de vrolijke rechtsbuiten van de CDA-fractie, wordt bewonderd om zijn analytisch vermogen, gecombineerd met goedlachsheid en verbaal geweld. Toen de Amerikanen in 1986 Tripoli bombardeerden om Kadhafi om te brengen, gaf de Nederlandse regering een verklaring van 'grote zorg' uit. In de CDA-fractie ontplofte Mateman bij dit nieuws: 'Hoe is het mogelijk dat een land dat mensen naar de maan stuurt, niet in staat blijkt de slechtste man na Hitler met een welgemikt bombardement van de aardbodem te vegen? Als de regering al een verklaring uitgeeft, moet zij de Amerikanen hier om kritiseren'

Van de plaats in het parlement waar Mateman kantoor houdt, gaat symboliek uit. Hij werkt als enige niet in de Tweede Kamer, maar is gehuisvest in een gebouw op de Vijverberg, met fraaie kroonluchters. In de wandelgangen wordt dit 'het ministerie van Mateman' genoemd.

'Het had het voordeel dat ik veel trappen moest lopen, want ik heb lang niets aan mijn gezondheid gedaan. Pas afgelopen zomer werd me pijnlijk duidelijk dat ik met mijn manier van leven op de verkeerde weg zat. In de ramsj heb ik voor twee gulden een boek gekocht over natuurgeneeswijzen van meneer Hettema. Daaruit bleek dat ik te hard werk, te laat naar bed ga, te veel calorieën eet, niet sport en alles doe wat slecht is en verboden.'

Het leven op het Binnenhof is uitermate ongezond. Mateman: 'Ik was zo gefixeerd op politiek. Ik at gedachtenloos, sprak in mijn vrije tijd over politiek en kwam niet meer aan mezelf toe. Dat boek van Hettema opende me de ogen. Ik besloot aan mezelf te gaan werken. Deze zomer ben ik een paar pondjes afgevallen. Ik drink geen koffie meer in de Tweede Kamer, een wijntje neem ik pas 's avonds laat. 's Morgens begin ik met yoghurt.'

Mateman is ook bij de dokter geweest, omdat hij soms met zijn hoofd trilt. 'Ik vroeg me af of ik wat onder de leden had, maar dat is gelukkig niet zo. Het is mijn temperament. Op een gegeven moment prop je zoveel in je hoofd, dat het een geladen veer wordt. Ik ben één brok ongeduld. Ik kan niet in de rij staan, het moet bij mij allemaal aus einem Guss doorgaan. Als ik dan word opgehouden, begint dat trillen. Mijn dokter zegt dat ik moet leren geduld te hebben en kalmer aan te doen.'

Een uitgelezen kans om wat rustiger te doen, biedt CDA-partijvoorzitter Helgers hem. Uit alle signalen tot nu toe blijkt dat Mateman maandag van het partijbestuur verneemt dat hij zijn biezen mag pakken. Zijn eigen Kamerkring kandideert hem niet meer.

- Waarom zou u moeten blijven?

'Ik wil blijven omdat je een Kamerlid niet moet wegsturen op basis van het stompzinnige argument dat hij er al langer dan drie termijnen zit. Dan zou onze lijsttrekker De Hoop Scheffer ook ongeschikt zijn. Ik wil op mijn kwaliteiten worden beoordeeld. Maar het dagelijks bestuur verzint dit om geen selectie te hoeven toepassen. Ik accepteer het niet als tijdens de wedstrijd de regels worden veranderd.'

- Wie bent u om een groot talent een zetel te onthouden?

'Daar voel ik me niet schuldig over. Ik wil dat jonge talent zien en daar tegen afgewogen worden, op dossierkennis, debatvaardigheid en vitaliteit. Die selectie mag gemaakt worden, maar dat gebeurt niet. Bij voorbaat wordt het nieuwe talent als beter beschouwd.'

- U moet toch een keer weg?

'Er is een moment om te vertrekken. En het is waar dat je meestal niet de eerste bent die dat ziet. Maar dan val ik terug op objectieve criteria. Tijdens de verpletterende nederlaag in 1994 heeft het CDA een verlies aan de broek gekregen van 34 procent. In dit gebied was het significant minder: 24 procent. Aalten was het tweede dorp met het geringste verlies! De derde, vierde, vijfde, zesde en zevende gemeente waren nabuurgemeenten! Het kan aan de boomgroei liggen of aan de temperatuur in dit deel van het land, maar er zijn ook nog mensen die denken dat het door mij komt.

'Dan heb ik nog een enquête waarin de vraag werd gesteld wie de lijsttrekker van het CDA moest zijn. Lubbers kreeg 26 procent, Van den Broek 12, Brinkman 8, De Hoop Scheffer en Heerma beiden 6, Wijffels 2 en Mateman één procent! Wie van die fantastische Kamerleden die het partijbestuur wil handhaven, wordt in die enquête genoemd? Ik voel me tekort gedaan als daaraan voorbij wordt gegaan.'

- Moet de partij wat voor u doen na achttien jaar trouwe dienst?

'Ik wil mijn hand niet ophouden. Als ze wat hebben, is het leuk, maar daar slik ik mijn kritiek op Helgers niet voor in. Ik ga hem niet aardiger vinden als hij een baan voor me heeft. Ik vind nog steeds dat Helgers dom opereert.'

- Denkt u dat uw kansen op verlenging in het parlement stijgen als u de partijvoorzitter dom noemt?

'Nee, daarom zou ik het ook niet moeten zeggen. Maar ik wil wel mijn eigen inzichten overeind houden. Ik weiger de prijs daarvoor te betalen door mijn persoonlijke integriteit en eer in te leveren. Dat vertik ik. Ik nodig niemand uit voor een lunch bij mij thuis. Ze nemen me om mijn kwaliteiten of ze nemen me niet. Geen enkele partij hanteert het idiote criterium dat je na drie termijnen weg moet. Dat moet een teken aan de wand zijn. Maar de analyse van het partijbestuur is dat de mensen die het CDA in de Tweede Kamer vertegenwoordigen er de oorzaak van zijn dat het nu niet goed gaat.'

- Daar hebben ze toch gelijk in?

'Als het partijbestuur gelijk heeft, moeten ze alle zittende Kamerleden aan de kant schuiven. Dan moet je zeggen: het hele stelletje van 34 Kamerleden heeft er niets van terechtgebracht. Het foute van de stelling is dat ze er alleen de oudere Kamerleden op aankijken. Terwijl fractie en de partij gezamenlijk te lang hebben geaarzeld een politiek leider te kiezen. En er is nog steeds geen helder, scherp politiek profiel van het CDA. We zijn in de oppositie lang, heel lang bezig geweest thema's te vinden. Daar moet je geen drie jaar over doen, maar drie maanden. Val je de paarse coalitie op de linker- of de rechterflank aan?'

- Ik weet het niet.

'Precies! Toch ligt daar de oplossing: je bent een bedreiging voor de VVD of voor de linkerpoot van de coalitie. Je kunt niet zeggen: ''We zijn niet zo gebouwd om op links of rechts oppositie te voeren.'' Als je dat zegt, moet je accepteren dat je geen succes hebt. Tot nu toe zijn we een bedreiging voor GroenLinks, dat niet meer het primaat van de oppositie heeft. Het is een ernstige zaak als wij slechts GroenLinks bedreigen.

'Het zou me niet eens verbazen als er een politiek bezwaar tegen mijn kandidatuur is. Dat men met het CDA een bepaalde kant op wil en dat ik daarbij in de weg zit. Dan komt zo'n regel dat je na drie termijnen weg moet heel goed uit. Maar ik kan dat niet bewijzen.'

- Het CDA wil op het sociale vlak toch naar links?

'Ja, ik ook. Maar anderen die dat willen, hebben hun coalitiekeuze al gemaakt. Die willen met de PvdA gaan regeren. Maar bij de algemene beschouwingen heeft PvdA noch de VVD het gevoel gekregen dat wij hun kant op komen.'

- Wat zou het CDA voor profiel moeten hebben?

'Als je de kiezer 's nachts wakker maakt, moet hij een antwoord hebben op de vraag: waar staat het CDA voor? Dan moet ie zeggen: het CDA is vóór de boeren! Het CDA is tégen autootje pesten! Dat verhaal van Van Geel, de vice-voorzitter van de verkiezingsprogramma-commissie om de boeren en de automobilisten aan te pakken, is weer ingetrokken. Dat is maar goed ook, want dat had ik in het oosten van Gelderland niet kunnen verkopen. Die lijn van de zogenaamde vergroening, daar kan ik niets mee.'

- Wat zou er zijn gebeurd met het CDA als ze u in 1994 tot fractievoorzitter hadden gekozen?

'Ik weet het niet. Het CDA zou in elk geval een koers hebben gehad. We zouden in de peilingen zeker zo groot zijn geweest als nu. Maar als De Hoop Scheffer op het electoraat let en zich niet door de partij laat voorschrijven wat hij moet doen, wordt hij een groot leider. Zijn optreden bij de algemene beschouwingen was in ieder geval goed.'

- Waarom hebt u het zover laten komen dat ze nu van u af willen?

'Die vraag heb ik me ook gesteld. Ik had eerder voor het naakte eigenbelang moeten kiezen.'

- Bent u niet een eenzame olifant geworden?

'Misschien wel. Dat moet ik mezelf aantrekken. Ach, als het niet doorgaat, heb ik een luxe-probleem omdat mijn belangstelling zo groot is. Mijn ziel en zaligheid hangt er ook niet van af. Ik heb een stuk verwaarloosd bos gekocht. Bomen zagen, fysiek stevig in de weer. Je herschept een woest stuk natuur. Er zit van alles: marters, bunzingen. Er komt al jong groen op.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden