Reportage

'Ik heb geen trauma overgehouden aan mijn ontvoering'

Sjaak Rijke wil rust na zijn bevrijding uit Mali. Voormalig Artsen Zonder Grenzen-medewerker Arjan Erkel leeft juist van zijn ontvoeringsverhaal. 'Ik wil mensen in beweging krijgen.'

Beeld Jasper Zwartjes

Het is 6 april 2015 en half journalistiek Nederland hangt bij Arjan Erkel aan de telefoon. De Telegraaf, de Volkskrant, de radio, 's avonds zit hij bij Pauw en de volgende ochtend in Vandaag de Dag. Hij vertelt zijn ontvoeringsverhaal. Hoe hij 607 dagen door moslimrebellen werd vastgehouden in een hok van 1,5 bij 2 meter. Hoe hij contact maakte met zijn ontvoerders om te overleven. Dat hij rituelen ontwikkelde - veel opdrukken - om de dag door te komen. Hoe hij een tube tandpasta bemachtigde.

Het is weliswaar elf jaar geleden dat hij is vrijgekomen, maar door de bevrijding van Sjaak Rijke is zijn verhaal opeens weer actueel. Rijke die - ook door moslimrebellen - in Mali werd ontvoerd, is op 6 april nog niet thuis. Een paar dagen later houdt hij het bij een verklaring en een oproep aan de pers om hem met rust te laten. Maar de media hongeren naar verhalen. En daar is Arjan Erkel, om alle vragen te beantwoorden. Hoe ga je verder na zo'n ontvoering? Hoe krijg je je leven weer op de rit?

'Ik heb er nooit moeite mee gehad om over mijn ontvoering te praten', zegt Erkel (45) in Grand Café Engels in zijn woonplaats Rotterdam. 'Van het begin af aan al niet. En nu komt het me zakelijk gezien ook niet slecht uit.' Erkel heeft van zijn ontvoeringsverhaal zijn vak gemaakt - hij leeft van wat hem is overkomen.

Jezelf bevrijden

In 2002 werkte hij als country manager voor Artsen Zonder Grenzen in de Russische deelrepubliek Dagestan. Daar werd hij ontvoerd voor losgeld; AZG en het ministerie van Buitenlandse Zaken betaalden gezamenlijk een miljoen euro voor zijn vrijlating. Erkel had destijds een Dagestaanse verloofde, Amina, die nu zijn vrouw is. Met hun drie dochtertjes van 8, 3 en 2 wonen ze in Rotterdam.

Erkel is inmiddels ondernemer, schrijver en sinds kort ook documentairemaker. Hij schreef een boek over zijn gijzeling, Ontvoerd, hij geeft lezingen, organiseert workshops 'ontgijzelen' en sinds kort staat ook Prison Day op het programma, waarbij deelnemers worden opgesloten om zo - een beetje - te ervaren wat gebrek aan vrijheid met je doet. Zijn boodschap is geëvolueerd de afgelopen jaren. Het eerste jaar na zijn ontvoering vertelde hij wat hij had meegemaakt in een spannend verhaal, inclusief vaste anekdotes. Inmiddels doet hij meer. Hij geeft trainingen, is wandelcoach geworden. En steeds legt hij de link met wat hem is overkomen: richt je je eigen leven in of laat je je gevangen nemen in je werk, in je relatie, door je hypotheek of door dreigend ontslag? Je kunt jezelf bevrijden, al was het mentaal.

Het is ongetwijfeld een prima geluid voor bedrijven die hem boeken om personeel voor te bereiden op een reorganisatie. Over 'veranderende arbeidsverhoudingen en een flexibelere arbeidsmarkt' heeft Arjan Erkel het op zijn website, die meer 'veerkracht en flexibiliteit' vergt van medewerkers. Hijzelf is een 'duidelijk voorbeeld van iemand die met noodgedwongen veranderingen te maken kreeg en daar goed mee leerde omgaan.' Breng binnen, die man, zullen veel bazen denken. Dat is nog eens peptalk waaraan een mens in tijden van crisis iets heeft.

Beeld Jasper Zwartjes

Soest, conferentieoord, personeelsdag van een grote uitzendorganisatie.

Het is een warme lentemiddag in Soest. Arjan Erkel geeft zijn tweede lezing van vandaag in een zaaltje in een conferentieoord. Hij is geboekt door een grote uitzendorganisatie die het personeel ná een training en vóór de borrel op de gastspreker trakteert. In de foyer staan de zoute stengels al klaar. Ontspannen staat Erkel - spijkerbroek, overhemd, het colbert gaat al snel uit - voor zo'n vijftig intercedenten, managers en secretaressen. Het is bloedheet in het zaaltje. Op heel wat voorhoofden staan zweetdruppels, met uit de gang meegegriste foldertjes wuiven mensen zich koelte toe. Erkel maakt er grapjes over: 'Ik heb 607 dagen afgezien, maar dit is óók afzien, zeg. Kom op, als je meedoet, gaat het beter.' De zaal lacht - aarzelend eerst nog. Een spreker die komt vertellen over bijna twee jaar doodsangst en ontberingen - de torren kropen 's nachts over Erkels gezicht - mag je daarbij lachen? Jazeker, dat blijkt te mogen. Erkel vertelt zijn verhaal als een entertainer: luchtig, geestig, de pointes van zijn anekdotes rollen achteloos uit zijn mond. 'Wie kent het verhaal niet?', vraagt hij aan het begin. 'Ik was een man die werkte voor Artsen Zonder Grenzen heel lang geleden. Ik kreeg twintig maanden lang geen overuren uitbetaald, ik had geen vakantiedagen, ik kreeg geen vakantiegeld. Dan kun je spreken van slecht werkgeverschap. Maar alles is relatief. 'Twintig maanden?', riep eens een man in de zaal die een borrel op had. 'Ik word al dertig jaar door mijn vrouw gegijzeld!'

Weer klinkt gelach door het zaaltje. Nu al wat harder.

Serieus wordt Erkel als hij vertelt hoe hij een band opbouwde met zijn ontvoerders, uit overlevingsdrang. 'Ik wist: het is een machocultuur, dus ik moet niet gaan smeken. Dan krijgen ze geen respect voor me. Als ik wil dat ze me als een mens zien, moet ik contact maken.' Volgt een opmerking waar de zaal toch weer om grinnikt: 'Ik dacht: als ik contact met ze heb, maken ze me misschien iets later dood.'

Inspirerend

In grote lijnen schetst Erkel het verloop van de gebeurtenissen, van de avond dat hij in elkaar werd geslagen en in een auto werd geduwd tot de Eerste Paasdag dat hij vrijkwam, bijna twee jaar later. 'Dat is wel mooi, hè: een man met een baard die uit een grot komt met Pasen. Ik weet niet hoe bijbelvast jullie zijn?' Hij vertelt hoe hij langzaam aan voor zichzelf op ging durven komen. Om tandpasta vroeg aan zijn ontvoerders - 'zij vonden het ook lekker. Sindsdien lopen ze allemaal met Aquafresh door die bergen' - en zelfs een bokswedstrijd met de rebellenleider niet uit de weg ging. 'Wie hier in de zaal zou zijn directeur durven slaan?'

Hij legt vaker de link met de situatie van de mensen in het zaaltje: 'Wie is er nooit bang? Het verschil tussen angst en lafheid, denk daar eens over na?' Als hij vertelt over de sixpack die hij kweekte: 'Wie van de mannen hier wil ook een sixpack? En waarom héb je die dan nog niet? Discipline, ja. De meesten van ons kijken liever naar Patty Brard de van de duikplank springt. Ik ben wel steeds meer van de eigen verantwoordelijkheid geworden.' Nog een vraag aan de zaal: 'Wie heeft zichzelf wel eens overtroffen?' Een man staat op, vertelt dat hij er trots op is dat hij zijn dochter uit de drugsscene heeft getrokken. Erkel knikt: negatieve situaties kun je ombuigen naar positieve. 'Ik ben niet blij met wat me is overkomen, maar ik heb wel krachten in mezelf ontdekt.' Op een sheet achter hem verschijnen een paar vragen. 1. Sta je genoeg stil bij wat je uit het leven haalt? 2. Waarheen wil je groeien? 3. Wat voeg je toe?

'Ik denk dat we een heel inspirerend verhaal hebben gehoord', zegt een baas in pak als het applaus heeft geklonken. Naast hem is een dia met een getekend mannetje in een tunnel te zien. Hij vervolgt: 'Wat we kunnen meenemen: er is altijd licht aan het einde van de tunnel. En ik ga aan mijn sixpack werken. Arjan, bedankt voor je indrukwekkende verhaal.'

Arjan Erkel in 2004, net weer aangekomen in Nederland na zijn ontvoering.Beeld ANP

Belangstelling

Anderhalf jaar, heeft iemand van een sprekersbureau hem ooit voorspeld. Zo lang duurt de belangstelling ongeveer. Daarna komt er wel weer een bergbeklimmer of een astronaut die de mensen liever willen horen. Maar zo is het niet gelopen, vertelt Erkel bij een kop thee in café Engels in Rotterdam. Zakelijk gezien is dit zijn beste jaar ooit. In een drukke maand geeft hij veertien lezingen à 2.250 euro per stuk ('Dat is wel een heel goede maand, hoor, in de zomer ligt het stil'); een dagje Prison Day komt op 345 euro per deelnemer. Maar lang niet alles wat hij doet brengt geld op. Zo heeft hij net een documentaire gemaakt, Mijn land is jouw land, over een Turkse vrouw die haar wortels gaat zoeken bij een stam in de Noord-Kaukasus. Doet-ie puur omdat hij het interessant vindt. Eind mei draait de film voor het eerst, op een klein, Turks filmfestival in Rotterdam. Ook richtte hij Free a girl op, samen met Yolanthe Sneijder-Cabau, een stichting die minderjarige meisjes helpt bevrijden uit de prostitutie. Zo komen er steeds nieuwe dingen op zijn pad.

'Het is zo gegroeid', zegt hij. 'Kort nadat ik thuis was gekomen, heb ik geprobeerd een reisbureautje op te zetten, ik heb bij Goedtv gewerkt, een tv-zender voor goede doelen, ik heb ook nog geprobeerd de politiek in te gaan. Maar dit bevalt het best. Ik heb geen trauma overgehouden aan mijn ontvoering, ik heb erna nooit nachtmerries, depressies of angstaanvallen gehad. Het kost me dus ook geen moeite om er elke dag nog mee bezig te zijn. Het is gewoon werk geworden. Leuk werk, ja, ik vind het mooi dat ik mensen met mijn verhaal kan motiveren. Kijk, als je wordt ontvoerd, ben je daar niet trots op, je denkt niet: knap gedaan, Arjan, dat je jezelf, je familie en je organisatie in de ellende hebt gestort. Ik heb daar maanden over lopen malen in mijn hok: ben ik te onvoorzichtig geweest door 's avonds onbeschermd naar mijn auto te lopen, de plek waar ik ben gepakt. Aan de andere kant: als ze John F. Kennedy kunnen vermoorden, met al die beveiliging, waarom zoek ik de schuld dan bij mezelf?' Wat hij zeggen wil: het zelfverwijt is gekanteld, nu voelt hij met name trots. Dat hij zijn waardigheid heeft behouden ten opzichte van de gemaskerde mannen die hun kalasjnikovs op hem richtten terwijl hij gehurkt zat op het landje achter het vervallen huis waar hij opgesloten werd. 'Ik kan je zeggen: dat poept niet lekker.' Dat hij niet gek is geworden, of moslim, dat hij na dagen van de diepst mogelijke wanhoop steeds weer de knop om wist te zetten naar optimisme, dadendrang, hoop. 'Het lukt niet iedereen om zoiets goed te overleven. Ik heb er wel een winnaarsgevoel aan overgehouden, ja. En nu, met die lezingen, hoop ik dat mensen door mij worden geïnspireerd om ook de vrijheid op te zoeken als ze zijn vastgelopen.'

Rotterdam, een leegstaande gevangenis, Prison Day.

Op de eerste Prison Day die Arjan Erkel samen met collega's van een trainings- en coachingsbureau organiseert, zijn zo'n veertig deelnemers afgekomen. Werkenden die de workshop van de baas mogen volgen, en zzp'ers, wat journalisten, twee koorleden die elk jaar de Matthäuspassion zingen en zich 'in lijden willen verdiepen' en een baanloze manager die eraan denkt een duikschool te beginnen. 'Dat zou pas vrijheid zijn', zegt hij. 'Ik heb uitdagingen nodig. Hoe vast zitten wíj niet, in een baan, een hypotheek?'

Prison Day, stelt de website, 'geeft een confronterende boost aan je persoonlijke ontwikkeling doordat je het begrip vrijheid van keuzemogelijkheden echt beleeft.' Onder het kopje 'Wat krijg je?' staat opgesomd wat deelnemers te wachten staat: een 'transformerende beleving, workshops Geluk en Loslaten, een inspirerende lezing over de gijzeling van Arjan Erkel, op de foto (mugshot) als gevangene, een gevangenispak, drankjes, lunch en borrel.'

Een warm welkom krijgen de deelnemers in elk geval niet, in de hal van de oude, leegstaande gevangenis in een woonwijk in Rotterdam. Ze worden meteen de cel in geslingerd. Geen introductie, geen koffie, alleen een korte opmerking dat in elke cel een knop zit voor noodoproepen - die niet werkt, althans, er verschijnt niemand als deze eendagsgevangene de knop uit nieuwsgierigheid (en een opkomend gevoel van claustrofobie) indrukt nadat de zware celdeur in het slot is gevallen. Stilte, dus. Lichte paniek. Flinke spijt ook de iPhone niet mee naar binnen gesmokkeld te hebben - het had gekund, het ding moest worden afgegeven, maar gefouilleerd is er niet. Nu rest de verveling.

Garnalenkroketten

Goed, dan eerst de cel maar eens geïnspecteerd. Geen bed, zelfs geen brits, wel een wc (vuil), een kast (leeg), een raam (hoog, voorzien van tralies). Er staat een bekertje water en een stoel die zo ongemakkelijk zit dat je beter op de kale vloer kunt gaan liggen. Om vervolgens langdurig te staren naar de tekstjes die in de muur staan gekerfd: 'F-side rules' en 'Janko is een fucker'. Hoe lang gaat dit duren? Geen idee. Wat kun je doen? Niets, helemaal niets, behalve een beetje dommelen en peinzen - best lekker, maar zo, afgedwongen, toch wat onbehaaglijk. Op de gang klinkt af en toe het geluid van voetstappen en rinkelende sleutelbossen. Wat gebeurt daar? Mogen anderen wél uit hun cel?

Na een dik uur - blijkt later, het lijkt een hele ochtend zo zonder afleiding in een cel - wordt er op de deur geklopt. Commando: eruit, luchten, niet praten onderling. Op een ommuurde binnenplaats mogen deelnemers een kwartier drentelen en lucht happen. Iedereen zwijgt, zoals voorgeschreven.

Terug in de cel; lunchtijd. Er staat een plastic bordje klaar met twee boterhammen, een kuipje jam en een plak kaas. Ernaast ligt een pen, want er is een opdracht: een vragenlijst om in te vullen - 'Waar ben je trots op?', 'Waar heb je spijt van?', Waardoor voel je je gevangen?' - en een leeg vel papier om een brief te schrijven aan jezelf. De bedoeling is om zo op een rijtje te zetten wat je, na de 'vrijlating', wil veranderen in je leven. Welke doelen je wilt bereiken en hoe je dat gaat doen.

Dan zwaait de celdeur open. In de hal staan rijen stoelen klaar voor het volgende programmaonderdeel, het ontvoeringsverhaal van Arjan Erkel. Maar eerst is er de echte lunch: meergranenpistolets met geitenkaas en rucola, brownies, verse jus d'orange. Daarna de lezing van Erkel die begint met: 'Ik ga het verhaal van mijn ontvoering vertellen. Sommigen, heb ik begrepen, willen zo graag roken dat ze mensen willen vermoorden, maar jullie moeten nog even netjes blijven.' Gelach in de gevangenishal, maar naarmate het verhaal vordert, wordt het stiller. Heftig, vinden de quasigevangenen in hun oranje overalls. Een man zegt: 'Het is niet vergelijken. Jij was je leven niet zeker. Wij lopen vanmiddag om vijf uur weer naar buiten.' Een ander, na afloop: 'Het is schitterend hoe Erkel de situatie heeft omgebogen. Nu heeft hij zijn baan eraan te danken.' Een vrouw: 'Toen de celdeur openging, wilde ik er eigenlijk niet uit. Ik vond het heerlijk rustig, zo zonder telefoon en mensen aan je bureau die van alles van je willen. Wanneer heb je dat nou, een ochtend voor jezelf?'

De middag is gevuld met workshops, waarbij in groepjes, elk met een eigen trainer, de brieven worden besproken die men heeft geschreven aan zichzelf. Gestelde doelen: afvallen, een andere baan, meer rust nemen - 'Gewoon, zoals vanochtend, ook eens een tijdje niets doen', - minder perfectionistisch worden. 'Hoe ga je dat bereiken?', vraagt de trainster, en: 'Sta je open voor feedback van de groep?'

De afsluitende borrel biedt rode en witte wijn, bier, garnalenkroketten, olijven en carpaccio. 'Een supergave dag', glundert een man die het een hele belevenis noemt om eens achter de tralies te verblijven. Een jonge journalist van Vice vond de eenzame opsluiting meevallen, of eigenlijk: tegen. 'Het was een beetje soft allemaal. Ik had een groter schokeffect verwacht.'

Het mag wel wat heftiger', evalueert Erkel de eerste Prison Day een paar weken later in het café. 'De opsluiting moet langer en de lunch soberder. Gaan we doen, dit was nog maar het begin. Ik heb ook heel goede reacties gehad. We kregen een mail van iemand die het eindelijk heeft aangedurfd om met zijn vriendin te breken - ook die vriendin was opgelucht. Sommigen zullen zeggen: het is gewoon je ontvoeringsverhaal dat je commercieel inzet, wat heeft dat met mij te maken? Maar het gaat mij erom mensen in beweging te krijgen. Iedereen zit wel eens vast, in werk, in een relatie, en dan zijn de mechanismen hetzelfde: het helpt als het je lukt om negativiteit achter je te laten. Je vrijheid te benutten en weer in kansen te gaan denken.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden