IJzersterk maakt niet gezond

Iets te veel ijzer in het bloed geeft een verhoogde kans op hart- en vaatziekten. Een Utrechts patiëntenbestand uit de jaren zeventig bewijst eindelijk deze twintig jaar lang omstreden stelling....

BLOEDARMOEDE berust nogal eens op een tekort aan ijzer in het bloed en wordt van oudsher bestreden met staalpillen en een bord spinazie. Maar te veel ijzer in het bloed is ook weer niet goed. Dat vergroot het risico op een hartinfarct of een beroerte, luidt een bijna twintig jaar oude hypothese, die al haast even lang omstreden is.

Onderzoekers van het Universitair Medisch Centrum Utrecht (voorheen het AZU) hebben nu voor het eerst overtuigend bewijs gevonden voor deze veronderstelling. Vrouwen met licht verhoogde ijzervoorraden in het lichaam lopen door de bank genomen dubbel zoveel kans om aan een hartaanval of beroerte te overlijden dan vrouwen met een 'normale' ijzervoorraad, melden ze deze week in het Amerikaanse vaktijdschrift Circulation. Finse epidemiologen voegen daaraan toe dat voor mannen precies hetzelfde opgaat.

De Utrechtse onderzoekers, onder aanvoering van de epidemiologen Mark Roest en dr. Yvonne van der Schouw, vonden het verband tussen het ijzergehalte van het lichaam en het risico op hart- en vaatziekten terug in een oud gegevensbestand van de afdeling Epidemiologie van het AZU. Daar werd tussen 1974 en 1980 een groot bevolkingsonderzoek naar borstkanker opgezet, het zogeheten DOM-project, waaraan meer dan twaalfduizend vrouwen deelnamen. Al hun medische gegevens zijn nog steeds beschikbaar.

Roest en Van der Schouw gingen daarmee na of een lichte afwijking in de ijzerhuishouding van het lichaam, die berust op een genetisch defect, de kans op overlijden aan een hartinfarct of beroerte vergroot. Artsen kennen van oudsher de ijzerstapelingsziekte hemochromatose, een erfelijke aandoening die met een frequentie van 1 op de 200 tot 400 de meest voorkomende erfelijke ziekte onder de blanke Europese bevolking is.

Hemochromatose erft recessief over, wat betekent dat er naast patiënten ook zogenoemde 'dragers' van de erfelijke afwijking zijn. De ziekte komt tot uiting bij personen die van beide ouders hetzelfde defecte gen hebben geërfd. De ouders zijn dan elk drager van de genetische afwijking, maar ze worden zelf niet ziek.

Drie jaar geleden werd ontdekt waar hemochromatose precies op berust: een verandering (mutatie) in het zogeheten HFE-gen op chromosoom 6. Door die ontdekking werd het mogelijk een DNA-test te ontwikkelen en patiënten en dragers beter te diagnostiseren en te onderzoeken. Al spoedig bleek dat het dragerschap van de mutatie - één op elke acht tot tien Nederlanders is drager - niet geheel onschuldig is: bij dragers is het ijzergehalte in het bloed licht verhoogd.

Op initiatief van de Utrechtse internist en hemochromatose-specialist prof. dr. Jo Marx bekeken Roest en Van der Schouw of ze onder de deelneemsters aan het DOM-project aanwijzingen konden vinden dat dragers van de HFE-mutatie, een groter risico op hart- en vaatziekten hebben zoals de twintig jaar oude hypothese voorspelt.

Dat was tot hun verrassing inderdaad het geval. De sterfte aan hart- en vaatziekten onder de draagsters bleek 1,6 maal hoger dan onder vrouwen met het normale HFE-gen (1,5 maal meer sterfte aan een hartinfarct en 2,4 maal meer aan een beroerte). Doorberekend naar de hele bevolking krijgt de nieuwe risicofactor 'dragerschap van de HFE-mutatie' voor hart- en vaatziekten hetzelfde gewicht als de traditionele risicofactor 'zwaarlijvigheid', schrijven de Utrechtse onderzoekers in hun artikel in Circulation.

Epidemiologen van de universiteit van Kuopio in Finland, die op hetzelfde spoor zitten, vonden iets soortgelijks bij mannen. Dragers van de HFE-mutatie hebben een dubbel zo grote kans op een hartaanval als niet-dragers, melden de Finse onderzoekers onder aanvoering van Jukka Salonen deze week in hetzelfde nummer van Circulation.

De studies uit Utrecht en Kuopio zijn een forse opsteker voor de Amerikaanse patholoog Jerome Sullivan, die in 1981 als eerste suggereerde dat de ijzervoorraden in het lichaam en het ijzergehalte in het bloed de kans op hart- en vaatziekten beïnvloeden.

Sullivan zocht een verklaring voor het feit dat vrouwen tot aan de menopauze een veel lager risico op hart- en vaatziekten hebben dan mannen en opperde dat dat te maken heeft met de menstruatie, waardoor vrouwen maandelijks bloed én ijzer verliezen. Na de menopauze neemt de ijzervoorraad van het lichaam toe en daarmee ook de kans op hart- en vaatziekten.

Laboratoriumonderzoek en dierexperimenten hebben de hypothese van 'ijzergoeroe' Jerome Sullivan de afgelopen tien jaar verfijnd, zegt Mark Roest. Een overmaat ijzer bevordert de vorming van vrije radicalen, sterk reactieve zuurstofatomen die het 'slechte cholesterol' (LDL) oxideren - een belangrijke stap in het proces van aderverkalking.

Roest durft niet te zeggen dat hiermee een veelgehoorde alternatieve verklaring overboord gaat: dat vrouwen tot aan de menopauze relatief beschermd zijn tegen hart- en vaatziekten door hun hoge oestrogeenspiegels. 'Ik ben er niet van overtuigd dat oestrogeen het hele verschil in risico op hart- en vaatziekten tussen vrouwen vóór en na de menopauze verklaart. Maar ik wil ook niet zeggen dat het uitsluitend om het ijzergehalte draait; daarvoor is nog meer onderzoek nodig', aldus Roest.

Intussen komt er ook uit geheel andere hoek steun voor Sullivans 'ijzerhypothese'. Met name Salonen heeft laten zien dat donoren die regelmatig bloed geven, een kleinere kans op hart- en vaatziekten hebben.

Roest: 'Tot voor kort werd dat toegeschreven aan het feit dat bloeddonoren over de hele linie gezonder zijn en gezonder leven. Nu moeten we er toch ook aan gaan denken dat het lagere ijzergehalte bij bloeddonoren de factor is die hen tegen hart- en vaatziekten beschermt.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden