Theatermakers Saman Animi (links) en Nima Mohaghegh.

De Kloof Alledaags racisme

‘Iedereen met een migratie-achtergrond is getekend door racisme’

Theatermakers Saman Animi (links) en Nima Mohaghegh. Beeld Kiki Groot

De tegenstellingen in Nederland openbaren zich in tal van geledingen. Waar ligt de oorsprong en waartoe zal het leiden? Aflevering 7 in een serie: theatermakers Saman Amini en Nima Mohaghegh.

‘We hebben lang gedaan alsof het all good was in multiculti-Nederland, maar als ‘buitenlander’ voel je continu het alledaagse racisme.’ Op het hoogtepunt van de Zwarte Pietendiscussie, ergens in 2015, beseften acteur en theatermaker Saman Amini (30) en film- en theatermaker Nima Mohaghegh (34) dat ze aan de slag moesten. Mohaghegh, net als Amini op jonge leeftijd gevlucht uit Iran: ‘Ik hoopte dat de discussie een opening was voor verandering. Maar naarmate die steeds vaker terugkeerde naar ‘Ze proberen onze traditie af te pakken’ en het zelfs normaler werd om racistisch uit de hoek te komen, raakte ik steeds gefrustreerder.’

Die opgebouwde frustratie leidde tot de ontregelende Oerol-voorstelling A Seat at the Table. Een fictief verhaal van de zwarte advocaat Kwame die in therapie moet nadat hij een witte man heeft toegetakeld, aangevuld met persoonlijke ervaringen van het tweetal en acteurs, medemakers en -schrijvers Yannick Jozefzoon, Ward Kerremans en Werner Kolf. De makers schuwen rake klappen naar de ‘gutmenschen’ op links niet. De verzameling pijnlijke situatieschetsen (zoals de olijke zwemleraar die zich erover verbaast dat de ‘neger’ in zijn groep blijft drijven) levert staande ovaties op, maar maakt ook pijnlijk duidelijk: er loopt nog altijd een breuklijn tussen ‘zwart’ en ‘wit’ door Nederland.

Was het nodig, de beuk erin gooien bij een vooral progressief publiek?

Amini: ‘We wilden juist linkse, progressieve mensen een spiegel voorhouden. Die denken dat ze niets te maken hebben met racisme, want dat gaat in tegen hun zelfbeeld van ‘ik ben toch tolerant, ik stem links’. Je zag dat ook bij Oerol, waar misschien twee of drie op de tweehonderd mensen van kleur zijn. Mensen gingen er lekker voor zitten in hun strandstoeltjes, maar voelden steeds meer het ongemak: hé, dit hele stuk gaat over mij. Het gaat ons niet om de ‘hé bruine aap’-vorm van racisme, we hebben juist gefocust op die oh zo goed bedoelde grapjes en opmerkingen die wij altijd horen (‘Wat spreek je toch goed Nederlands!’). Daarin schuilt ook het tragische: mensen discrimineren vaak onbewust. Maar als je jaar in jaar uit zulke opmerkingen naar je hoofd krijgt, kun je je hier nooit volledig thuisvoelen.’

‘Dan word ik maar een racist’, roept het personage Kwame even wanhopig als woedend richting publiek. Wat willen jullie bereiken met zulke harde confrontaties van de welwillenden in het theater?

Mohaghegh: ‘Ik vind niet dat wij er zo hard in gaan. Zo’n opmerking kan omdat het voortkomt uit een oprechte poging om de pijn daarachter over te brengen. We choqueren niet bewust, maar de werkelijkheid is pijnlijk, dat is een groot verschil.’

Amini: ‘Iedereen met een migratieachtergrond is wel op een of andere manier getraumatiseerd of getekend door racisme, in verschillende gradaties. Dat zit hem in kleine dingen, zoals een bus die bij de halte gewoon niet voor je stopt, of een meisje dat de straat oversteekt als jij eraan komt.’

Nima Mohaghegh. Beeld Kiki Groot

Twee jaar na Oerol gingen jullie de theaters in met een hernieuwde versie en twee nieuwe acteurs (Anton de Bies en Leandro Ceder). Hebben jullie zelf nieuwe inzichten gekregen?

Mohaghegh: ‘Het voorval van het meisje dat uit angst de straat oversteekt, kan natuurlijk ook een witte man overkomen, als datzelfde meisje zich ’s avonds op straat niet helemaal veilig voelt. Maar wij zijn inmiddels zó geconditioneerd door onze ervaringen, dat we zelfs de dingen die misschien niets met racisme te maken hebben, interpreteren alsof er iets mis is met ons.’

Amini: ‘Pas tijdens een interview met Tofik Dibi besefte ik dat ik écht was gaan geloven in het beeld dat mij was opgelegd: dat ik gevaarlijk was, een crimineel, angstaanjagend. Zodra ik me realiseerde dat ik een oude vrouw in een steeg nadrukkelijk groette, zodat zij zich veilig zou voelen, ben ik ermee gestopt.’

Mohaghegh: ‘Wij hebben als voordeel ons vak, waardoor wij er met elkaar over kunnen praten en daardoor bewuster worden van die mechanismen.’

Toch lijkt de hoofdschuldige cultureel-links, de mensen die fouten maken, maar wel proberen de beeldvorming te veranderen.

Amini: ‘Het is zo jammer dat veel makers nog altijd vertrekken vanuit hun eigen bekrompen, witte wereldje; er komt bijvoorbeeld een nieuwe tv-serie over een islamitische familie waarvan de ene zoon gay is en de andere zoon een extremist. Dat is zo verschrikkelijk eendimensionaal: het moet altíjd over dat soort problemen gaan. Dan weet je dat er in de kern, bij het team bedenkers, diversiteit ontbreekt.

‘Maar, het verandert langzamerhand. Er zit bijvoorbeeld een zwarte man, Andrew Makkinga, in de Raad van Toezicht van het Fonds Podiumkunsten en er is voor het eerst een schouwburgdirecteur van Marokkaanse afkomst, Yassine Boussaïd van de Meervaart.’

Saman Animi. Beeld Kiki Groot

Maar de blokkeerfriezen, waarschijnlijk zelden in de zaal, hoe bereiken jullie die?

Mohaghegh: ‘De voorstelling is gericht op iedere witte persoon die niet het leven vanuit ons perspectief meemaakt. Maar die invloed is beperkt, sommige dingen moeten echt geregeld worden door de politiek. Helaas ontbreken op dit moment politici met moreel leiderschap die durven zeggen: Zwarte Piet, dat was inderdaad een traditie, maar dat kán niet meer in 2019.

‘Nederland is nu als een disfunctionele familie. En we hebben helaas geen leiders die als een vader proberen om het gezin dat uit elkaar valt, met ruziënde broers en zussen, weer bij elkaar te brengen. Mensen die stemmen op de PVV en Forum willen hetzelfde voor hun kinderen als ik. Maar in plaats van die gedeelde menselijkheid aan te spreken, voeden Wilders en Baudet de onwetendheid over ‘de ander’.’

Amini: ‘Mijn lief woont in Amsterdam-Zuid en ik repeteerde een tijdje in Amsterdam-Noord. Er zit een enorm verschil tussen de mensen die je in de bus naar Noord tegenkomt en haar wijk in Zuid, waar ik de enige ben met een migratieachtergrond. En dat is op een afstand van een paar kilometer. We hebben al geaccepteerd dat we langs elkaar heen leven. Het volk gaat dat niet zomaar veranderen, daarvoor hebben we een leider met visie nodig.’

Hebben jullie ondanks alle alledaags racisme nog hoop dat de kloof ooit wordt gedicht?

Amini: ‘Het is soms moeilijk niet cynisch te worden, maar het kan ook hard gaan. Rolmodellen kunnen enorm inspireren. Neem een zwarte vriendin van mijn zusje, die studeert nu bestuurskunde en wil de politiek in dankzij Sylvana Simons. Ik zou ook gemengde scholen veel meer subsidie willen geven. Want als Mohammed niet dat exotische jongetje is, maar gewoon je vriendje of klasgenootje, dan neem je dat de rest van je leven met je mee.’

Voorgaande afleveringen van De kloof

Geograaf Josse de Voogd over de culturele tegenstellingen in Nederland: ‘De proteststem woont in suburbia’

Psycholoog Carsten de Dreu over polarisatie in de samenleving: ‘Biologie en cultuur beïnvloeden elkaar’

Burgemeester Ahmed Aboutaleb over zijn stad Rotterdam: ‘Polarisatie en populisme hoeven niet per definitie slecht te zijn’

RAI-voorzitter Steven van Eijck over mobiliteit: ‘Bezit maakt plaats voor gebruik, wen er maar aan’

Architect Sjoerd Soeters over de woningbouw: ‘Hou op met dat stapelen in torenflats’

SGP-politica Paula Schot over seksualiteit: ‘Natuurlijk houden SGP-vrouwen wél van seks’

Overleeft een liefde ziekte, een miskraam of vreemdgaan? In Van Twee Kanten interviewt Corine Koole twee partners apart van elkaar over een heftige gebeurtenis in hun relatie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden