Moet u ruikendesign

Horen, zien en ruiken: de geur van de kust, van schilderijen en tja, een lettertype

Bij vormgeving denken we in de eerste plaats aan de fysieke vorm. Maar designjournalist Jeroen Junte ziet ook recente voorbeelden van geuren die bijdragen aan de beleving van onze omgeving. Hoe ruikt een lettertype bijvoorbeeld?

null Beeld rv
Beeld rv

Eerst is er die scherpe zoetzure bloemengeur. Waarna op de achtergrond al snel een dierlijk aroma aanzwelt; geen musk, zoals in gangbare parfums, maar eerder muffig, bijna als van een stal met vee. En dan is er een zilte frisheid, alsof er een kust ligt in de verte. Het parfum Zeelucht is weliswaar gewoon te dragen, maar geen allemansvriend. Wie deze uitgesproken geur draagt, kan rekenen op vragen of opmerkingen. Precies wat de bedoeling is, want Zeelucht is behalve een parfum ook een kunstproject.

Parfums zijn wereldwijd goed voor een omzet van meer dan 30 miljard euro. Voor veel modehuizen zijn niet de kleren, maar de parfums de melkkoe. Jammer dus dat het allemaal van die onpersoonlijke geurtjes voor de massa zijn, zegt Frank Bloem, de bedenker van Zeelucht. ‘Met parfum kun je ook een gevoel uitdrukken of een gesprek uitlokken, net als met mode.’ The Snifferoo heet de studio van Bloem, die studeerde aan de Rietveld Academie. Alleen gebruikt hij geen verf, glas of textiel als materiaal voor zijn ontwerpen maar geuren. Bloem is parfummaker, zou je ook kunnen zeggen. Maar noem hem alsjeblieft geen ‘neus’, want hij creëert een ‘ervaring'. In dit geval een wandeling langs de Noordzee. ‘En dan niet op drukke zomernamiddag, maar op een frisse lenteochtend.’

Dus vertelt Bloem – mocht u het zich afvragen: zijn echte naam – over de totstandkoming van dit parfum annex kunstproject tijdens een kille wandeling over het strand bij IJmuiden. Bij de duinen vermaalt hij een spriet helmgras tussen duim en wijsvinger tot pulp en houdt dit onder zijn neus. ‘Duidelijk gras, maar scherper, wrang bijna.’ De geur is inderdaad sterk verwant aan de eerste tonen van zijn parfum. Vervolgens wijst hij naar de Hoogovens aan de overkant van de sluizen. ‘Ook daar heb ik uitgebreide reuksessies gehad.’ Associaties als een asbak, roestig metaal of ‘een kapperszaak’ heeft hij vervolgens verwerkt in het parfum. ‘De Noorzeekust is meer dan nat zand, zout en zompig zeewier.’ Zijn geur bevat zelfs een hint van paardenpoep. ‘In grote hoeveelheden ruikt dat vies, maar op de achtergrond ervaren mensen het juist als prettig. Ook door de herinneringen die het oproept met een circus of het boerenleven. Die positieve emoties recreëer ik met weeïg-zoete extracten.’

Frituurlucht

‘Combineren en doseren’, dat is het geheim van Bloem. Zeelucht bestaat net zoals elke eau de parfum voor ongeveer 75 procent uit alcohol, 15 procent uit extracten en 10 procent uit water, in dit geval gezuiverd zeewater. Die 15 procent extracten is een compositie van geuren van het Nederlandse Noordzeestrand – variërend van blaaswier en kwal tot teer en limonade. Het heeft zowel krachtige en weelderige tonen, als een tintelfrisse elegante bries, aldus Bloem. Af en toe liet de geurkunstenaar zich meevoeren door zijn fantasie. ‘Frituurlucht hoort voor mij ook bij de Noordzee.’ Maar hoe voeg je dat toe aan een parfum? ‘Met een zeem van zoete vettigheid.’ Nog meer artistieke vrijheid nam hij de verbeelding van de intercontinentale internetkabels die in Noord-Holland aan land komen. ‘Dan denk ik aan vluchtigheid en dus aan ozon. Dat is bijvoorbeeld de geur van elektriciteit in de lucht na een onweersbui. Hiervoor heb ik chemische geurextracten gebruikt.’

Bloem kreeg de opdracht voor zijn parfum van de Ambassade van de Noordzee, een kunstcollectief dat de belangen van de Noordzee vertegenwoordigt. Dat idee is geïnspireerd op de opvatting van de Franse filosoof Bruno Latour dat planten, dieren en ook rivieren en de zee politieke zelfbeschikking moeten krijgen. Daarvoor zal de mens meer moeten luisteren en kijken naar de natuur, of in dit geval: ruiken. Bloem: ‘Ik gebruik geur als een medium om het begrip van de Noordzee te vergroten.’

Pomander, Noord-Nederlands, c.1620. Zilver en verguld zilver, hoogte 6 cm. Rijksmuseum Twenthe, Enschede (bruikleen van de Martens-Mulder Stichting) Beeld Rijksmuseum Twenthe, Enschede (bruikleen van de Martens-Mulder Stichting)
Pomander, Noord-Nederlands, c.1620. Zilver en verguld zilver, hoogte 6 cm. Rijksmuseum Twenthe, Enschede (bruikleen van de Martens-Mulder Stichting)Beeld Rijksmuseum Twenthe, Enschede (bruikleen van de Martens-Mulder Stichting)

Geur kan ook de beleving van reeds bestaande kunstwerken versterken. Voor de tentoonstelling Vervlogen – geuren in kleuren heeft museum Het Mauritshuis in Den Haag acht historische geuren laten reconstrueren die elk horen bij een schilderij. Bij Kruidenierswinkel , een schilderij uit 1717 van Willem van Mieris staat een dispenser die een melange van tabak, nootmuskaat en andere specerijen verspreidt. Bij Binnenhuis met vrouwen bij een linnenkast van Pieter de Hooch uit 1633 ruikt je een historisch recept van een pomander parfum, dat destijds werd gebruikt voor wasgoed. ‘Een schilderij is een venster op het verleden. Het beeld wordt versterkt als bezoekers de geur van toen kunnen opsnuiven’, vertelt Ariane van Suchtelen, curator van deze tentoonstelling. Om ook thuis bij het bekijken van de expositiefilm via de website van het Mauritshuis eenintense geurbeleving te hebben, heeft het museum een geurbox samengesteld.

Pieter de Hooch, Binnenhuis met vrouwen bij een linnenkast, 1663. Doek, 70 x 75,5 cm. Rijksmuseum, Amsterdam (in bruikleen van de stad Amsterdam) Beeld rijksmuseum, Amsterdam
Pieter de Hooch, Binnenhuis met vrouwen bij een linnenkast, 1663. Doek, 70 x 75,5 cm. Rijksmuseum, Amsterdam (in bruikleen van de stad Amsterdam)Beeld rijksmuseum, Amsterdam

Specerijenwinkel

Een 17de-eeuwse specerijenwinkel of de Noordzee zijn nog wel voor te stellen als inspiratiebronnen voor geuren, maar hoe ruikt een lettertype? Die wellicht wat vergezochte zoektocht wordt verzinnebeeld door het Glyphs, een ‘conceptueel’ parfum dat is bedacht door grafisch vormgevers Rob Stolte en Maarten Dullemeijer van ontwerpbureau Autobahn. Daarvoor ging het Rotterdamse duo terug naar de oorsprong van het Latijnse alfabet. ‘De eerste letters zijn ongeveer vierduizend jaar geleden in de Sinaï-woestijn in steen gekerfd. De A was bijvoorbeeld een afbeelding van een Os. Draai de A ondersteboven en je kunt nog steeds de hoorns en de kop zien. Dus als je de A in een parfum wilt vangen, dan zou je kunnen denken aan de geur van een os. Of een stal.’

GLYPHS – The Alphabetic Perfume Collection flesjes _ (c) Autobahn Beeld Autobahn
GLYPHS – The Alphabetic Perfume Collection flesjes _ (c) AutobahnBeeld Autobahn

Om deze historische ontleding van het alfabet te vertalen naar een draagbare odeur riep Autobahn de hulp in van parfumier Mark Buxton uit Parijs, die 25 jaar ervaring heeft bij topmerken als Givenchy en Comme des Garçons. Maar Buxton had ook geuren ontworpen voor een vertoning van de Franse film La Haine in 1995. Zo bracht hij met een aroma van kruit, metaal en beton een scène tot leven waarbij de drie straatjongens een pistool vinden. ‘Misschien kan hij ook een letter laten ruiken’, was de gedachte van Autobahn.

Glyphs bestaat vooralsnog uit drie verhalende geuren: de A, B en C. ‘De oorspronkelijke letter B is afgeleid van een tekening van een huis. Dat parfum heeft daarom de warme geurassociatie van haardvuur, gepofte kastanjes. De C komt van een boemerang en heeft tonen van hout, riet en balsem. Het is een spannende geur geïnspireerd op de jacht aan de Nijl.’ Om je nog enigszins het gevoel te geven een letter te dragen, wordt het parfum met een roller op de huid geschreven. Deze pen-flacon is verpakt in een handgesneden stenen houder, een verwijzing naar die eerste in steen gehouwen letters in de Sinaï-woestijn.

Peperduur

Ook ‘niche parfums’ als Zeelucht en Glyphs kennen een traditionele opbouw. Zo bestaat Zeelucht uit drie lagen. Bloem: ‘De top is altijd een vluchtige geur die je als eerste ruikt. Bij reguliere parfums is dat bijvoorbeeld vaak citrus, ik heb helmgras gebruikt.’ Het midden zijn veelal de bloemaroma’s, bijvoorbeeld duinroos maar ook het ijzer van de Hoogovens. De basis is hout of muskus. Bij Zeelucht zijn dat teer en ambergrijs, een dierlijk bijproduct uit het darmstelsel van potvissen. ‘Peperduur, maar in dit geval onmisbaar.’ Deze lagen volgen elkaar op, waardoor het parfum daadwerkelijk het effect heeft van een strandwandeling waarbij je telkens wat anders ruikt. ‘Alsof de wind telkens een andere geur meebrengt.’

Dat Zeelucht en Glyphs genderneutraal zijn (‘de term uniseks bestaat niet eens meer’, lacht Bloem) spreekt voor zich. De clichématige bloemenparfums voor vrouwen alsook de mannelijke geuren van musk, zijn volgens Bloem op hun retour. Net als mode zijn ook parfums onderhevig aan trends, zoals de exotische geuren uit de jaren zeventig of de nadrukkelijk aanwezige geuren van de jaren tachtig. Al zijn deze cycli wel veel trager, zo om de tien jaar ongeveer. ‘Bij parfums gaat wel 90 procent van de aanschafprijs naar de marketing. Dan wil een merk daar zo lang mogelijk van profiteren.’ De huidige parfums neigen veelal naar ‘natuurlijke’ geuren. Wat door de lockdown is versterkt, meent Bloem. ‘Als je de hele dag binnenzit wil je de natuur wel ruiken.’ Ook vormgever Stolte beaamt dat: ‘We zitten bovendien steeds meer achter beeldschermen en werken met ons hoofd. Dan biedt geur een oerervaring, die voorbij gaat aan de ratio. Het is kan verleiden of juist waarschuwen voor gevaar. Deze onderbewuste emoties die vrijkomen zijn een vorm van mindfulness.

Zeelucht is geproduceerd in een gelimiteerde oplage van 500 stuks; de prijs is 59,50 euro (50 ml). Zie: Ambassadevandenoordzee.nl

De expositie Vervlogen – geuren in kleuren is te zien in het Mauritshuis in Den Haag tot en met 29 augustus 2021. De geurbox kost 20 euro, zie: shop.mauritshuis.nl

Glyphs wordt vervaardigd in een oplage van 1.500 flacons en kost 75 euro (15 ml). Het parfum kan worden besteld via voorintekening: Glyphs.nl.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden