Hoogleraren sociologie hebben totaal verschillende visie op samenleving 'Ratelband' en 'pastoraal werker' in debat over cohesie

Hij is de Emile Ratelband van de sociologie, de Utrechtse hoogleraar Hans Adriaansens. Hij gelooft dat een tweedeling in de samenleving kan worden voorkomen door heel hard te roepen dat het niet gebeurt....

Van onze verslaggever

UTRECHT

Engbersen is een 'pastoraal socioloog', vond Adriaansens op zijn beurt. Hij legt te veel nadruk op persoonlijke problemen, waardoor hij uit het oog verliest dat de economie steeds beter functioneert.

In het denken over samenleving wisselen euforie en pessimisme elkaar af. Sommigen bejubelen de economische dynamiek, anderen wijzen op de groeiende sociaal-economische ongelijkheid.

Adriaansens, prominent lid van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, behoort ontegenzeggelijk tot het optimistische kamp. Hij maakt deel uit van een Haagse beleidselite die tevreden naar macrocijfers kijkt. Daarbij vergeet hij echter dat sociale problemen als armoede en werkloosheid zijn geconcentreerd in een beperkt aantal oude wijken, vindt Engbersen, die veel onderzoek doet in deze buurten. In sommige straten leeft 50 tot 60 procent van de bewoners van een uitkering. Arbeid wordt er gaandeweg een onbekend fenomeen, aldus Engbersen. De bewoners drijven weg van de 'officiële' samenleving.

Sociale cohesie is een brandende kwestie in de sociologie. De Nederlandse sociologen hebben van de regering 20 miljoen gulden gekregen om uit te zoeken in hoeverre de Nederlandse samenleving in ontbinding verkeert. Een tamelijk onbegrijpelijke hype, vond Adriaansens. In een recent WRR-rapport schreef hij dat de tweedeling te voorkomen is door op ruime schaal banen voor lager opgeleiden te creeëren. 'Een wethouder in Utrecht noemde dat een ongeoorloofde vorm van optimisme. Als ik zoiets lees, denk ik: we zijn van een overdreven geloof in de maakbaarheid van de samenleving doorgeslagen naar overdreven defaitisme', zei Adriaansens.

Vroeger was cultuurpessimisme iets voor sjieke heren als NRC-columnist J. Heldring. Tegenwoordig doet iedereen eraan. 'Het begrip tweedeling is geïnfleerd. Zelfs Erwin Kroll praat over een tweedeling in het weer', aldus Adriaansens. Het debat over cohesie vindt hij mosterd na de maaltijd.

Rond 1980 ging het slecht met Nederland. Er vond een kleine sociaal-culturele revolutie plaats. Mede door een toenemend aantal echtscheiding betraden steeds meer vrouwen de arbeidsmarkt. Een in versukkeling geraakte economie kon die toename niet bijbenen, met als gevolg massale werkloosheid.

'Maar toen was er helemaal niet zo veel zorg over sociale cohesie. De werkloosheid werd bestreden door de arbeidsparticipatie te verlagen via vut en WAO. Voordat ik voor de WRR het rapport Een werkend perspectief schreef, ging ik bezoek bij de voorzitter van het Verbond van Nederlandse Ondernemingen. Die zei: meneer Adriaansens, waarom maakt u zich zo druk over de lage arbeidsparticipatie. We hebben toch een prima WAO?'

Volgens Adriaansens ziet de arbeidsmarkt er in de nabije toekomst goed uit. Voor de hoger- en middelbaar opgeleiden ligt volledige werkgelegenheid binnen handbereik. Alleen voor de lager opgeleiden resteert een probleem. Maar als er voldoende banen worden gecreëerd, en het geld is er voor, dan zal het begin van de volgende eeuw een periode van sociale harmonie zijn, aldus Adriaansens.

'Pastoraal werker' Engbersen vond dat een veel te optimistische visie. 'De Nederlandse samenleving stort echt niet in elkaar. In die zin is er geen sprake van een gebrek aan sociale cohesie. Ook al zijn de problemen in absolute zin misschien niet zo groot, ze zijn geconcentreerd in specifieke wijken en bij specifieke groepen, zoals allochtonen.'

Daardoor ontstaat een cultuur van armoede en werkloosheid, waardoor mensen de voorkeur kunnen geven aan een uitkering met bijklussen boven een baan die slecht betaalt en weinig status geeft. Ook de criminaliteit is voor sommigen een heel wat wenkender perspectief dan een Melkert-baan of de speciale banen voor lager opgeleiden die de WRR voor ogen staat. Engbersen: 'Dan kun je wel heel hard Tsjakka! roepen, maar daar is het probleem niet mee opgelost.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden