Review

Hollandse Waterlinie krijgt 'geniaal' museum cadeau

Het Waterliniemuseum is de kroon op het Nationaal Project Nieuwe Hollandse Waterlinie. Dit is een hoogstandje van ingenieurskunst dat eindelijk de waardering krijgt die het verdient.

Het Waterliniemuseum in Fort Vechten, Bunnik. Beeld Raymond Rutting

Het is een van Nederlands beter bewaarde geheimen: de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Een 85 kilometer lange verdedigingslijn - gebouwd tussen 1815 en 1870 - die van het eiland Pampus in het IJmeer tot de Biesbosch strekt en bestaat uit een ingenieus systeem van dijken, sluizen en forten goed verstopt in het landschap. Het idee was om, als de vijand over land aanviel, een brede strook onder water te zetten, terwijl hoger gelegen grond werd verdedigd vanaf de 46 forten. Zo ver kwam het echter nooit en met de komst van de luchtmacht was de Linie al snel achterhaald en bijna vergeten.

Maar nu, met het nieuwe Waterliniemuseum Fort bij Vechten, dat dit weekeinde zijn deuren voor publiek opent, krijgt dit hoogstandje van ingenieurskunst eindelijk de waardering die het verdient. Het museumgebouw dat architect Anne Holtrop ontwierp, biedt meer dan ruimte voor exposities over de geschiedenis en werking van de Waterlinie. Het laat je op een zintuiglijke manier ervaren wat een geweldig fenomeen dit gebouw is.

In feite is het een hedendaags fort. Het is in zijn geheel ingegraven. Van buiten zijn enkel de twee patio's zichtbaar, met hun glooiende betonnen muren, die het heuvellandschap volgen. Een poëtisch beeld; jammer alleen dat de buitenverlichting zo dominant aanwezig is. Zoals het een verdedigingswerk betaamt, ligt de ingang verborgen. Deze bevindt zich in de voormalige kazerne. Via een lage, donkere ruimte beland je in de entreehal, die met zijn tweevoudige uitzicht- op de kleine, groene patio en het bovengelegen landschap - de ondergrondse situatie gelijk duidelijk maakt. Vanuit deze ruimte start vervolgens de spannende route door het museum, rondom de patio met daarin het ultieme collectiestuk: een 50 meter lange maquette van de Waterlinie, die je onder water kunt laten lopen.

Het waterliniemuseum in Fort Vechten, Bunnik. Beeld Raymond Rutting

Behoud door ontwikkeling

Het Waterliniemuseum is de kroon op het Nationaal Project Nieuwe Hollandse Waterlinie, dat in 2001 werd gestart door toenmalig Rijksbouwmeester Jo Coenen. Onder het motto 'behoud door ontwikkeling' schetste landschapsarchitect Eric Luiten een scenario om de voormalige verdedigingsgordel (sinds 1995 rijksmonument) geschikt te maken voor nieuwe doeleinden - wonen, werken, recreatie. Ook werd besloten dat er een Waterliniemuseum moest komen op het te renoveren Fort bij Vechten, waarvoor Penne Hangelbroek samen met West 8 het masterplan heeft gemaakt.

De gedachte achter hun plan is dat het fort zichzelf aan het publiek uitlegt. De belangrijkste ingreep die ze hiervoor hebben gedaan, is de aanleg van de zogenoemde Strook: een 80 meter brede, 450 meter lange zone, waar als het ware de tondeuse over het overwoekerde fort is gehaald, zodat de oorspronkelijke - militaire - opzet inzichtelijk wordt. Aansluitend daarop stelden zij het museumgebouw voor als onderdeel van het ondergrondse stelsel van gebouwen. Hiervoor werd in 2010 een prijsvraag uitgeschreven onder tien jonge architecten, die werd gewonnen door Holtrop.

Kijkend naar de terreinkaart kwam hij op het idee om het gebouw met behulp van het landschap te vormen. De grillige hoogtelijnen zijn in de grond doorgetrokken, als de gevels van de twee patio's. De rest van het gebouw is simpelweg als een rechthoek daaromheen getekend.

Compromisloze uitwerking

Een geniaal idee hebben is één ding; het bouwen is een tweede. Het is de compromisloze uitwerking van die eerste schets waardoor dit project zich onderscheidt. Doorgaans wordt het ontwerp aangepast - vaak afgezwakt - om het te laten aansluiten op de bouwmethode van de aannemer. Hier is speciaal een viaductbouwer aangetrokken om het sculpturale gebouw aus einem Guss in beton te gieten - inclusief ventilatiebuizen, elektriciteit en verlichting. De naden van de bekisting zijn zichtbaar gelaten, en geven iets bruuts aan de ruimten - passend bij de sfeer van het fort. Het bruine pigment in het beton voegt warmte toe, de messing deuren en ramen een feestelijke glans.

Een mooier cadeau dan dit museum had de Waterlinie zich niet kunnen wensen op zijn 200ste verjaardag.

Waterliniemuseum 2010-2015 (Architectuur) Architect museumgebouw: Studio Anne Holtrop. Masterplan Waterliniemuseum Fort bij Vechten: Penne Hangelbroek en Adriaan Geuze. Achterdijk 21, Bunnik.


Jong talent lost Belofte in

Architect Anne Holtrop heeft nu zijn naam definitief gevestigd.

Met de voltooiing van dit museumgebouw lost architect Anne Holtrop zijn belofte als jong talent in. Sinds hij in 2008 de Charlotte Köhlerprijs ontving, een aanmoedingingsprijs voor jong architectuurtalent, wordt architect Anne Holtrop (1977) in de gaten gehouden. De afgelopen jaren realiseerde hij verschillende spraakmakende paviljoens, waaronder de transformatie van een munitiehuisje op de voormalige vliegbasis Soesterberg (samen met Krijn de Koning), het Trail House bij Museum de Paviljoens in Almere en het tijdelijke museum Schone Schijn in Heemskerk. Dit jaar vestigt hij definitief zijn naam, met twee grote gebouwen: het Waterliniemuseum en het paviljoen dat hij voor de World Expo in Milaan ontwierp voor het Koninkrijk Bahrein. Dat is ook het land waar hij woont en werkt, al heeft hij nog steeds een studio in Amsterdam. Daarnaast is hij opleidingshoofd van de Studio for Immediate Spaces aan het Sandberg Instituut Amsterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden