INTERVIEW

Hoe moslims hun profeet zien

Mohamed Ajouaou: 'De profeet is gewoon een mens'

In het Westen wordt Mohammed vaak gezien als een gewelddadig krijgsheer. Hoe zien moslims hun profeet zelf?

Foto Robin De Puy

Mohamed Ajouaou (46) is theoloog en universitair docent aan de VU Amsterdam. Daarnaast is hij hoofd islamitische geestelijke verzorging bij het ministerie van Veiligheid en Justitie. In 2014 verscheen zijn boek Wie is moslim?, over het beeld dat moslims hebben van hun profeet. Ajouaou is geboren in Marokko en woont nu in Eindhoven. Hij heeft drie kinderen.

Het is iets na het middaguur en theoloog Mohamed Ajouaou bakt een eitje. In het midden van de woonkamer staat een grote kast vol islamitische boeken. De meubels zijn uit Marokko geïmporteerd.

Ajouaou gaat tegenover mij aan tafel zitten en laat een afbeelding zien van de profeet Mohammed, gezeten op een kameel met naast hem Jezus op een ezel. 'Een prent uit de islamitische wereld van honderden jaren geleden. Niemand heeft hier ooit moeilijk over gedaan. Afbeeldingen van de profeet zijn op zichzelf geen probleem, maar de westerse spotprenten schetsen een opzettelijk negatief beeld. Veel moslims zien dat als een aanval op hun kostbaarste bezit. Een aanval op hun culturele identiteit.'

Toch wordt de profeet, zeker in de soennitische islam, nauwelijks afgebeeld.

'Maar dat is niet alleen omdat het verboden zou zijn, maar omdat daar gewoon geen behoefte aan is. Moslims hebben geen fysiek beeld van hun profeet. Alleen als je je heel erg gaat verdiepen, kom je tot bepaalde uiterlijke kenmerken en kledingstijl, maar daar zijn de meeste moslims eigenlijk niet in geïnteresseerd. Het gaat niet om de profeet als persoon, maar om de betekenis daarachter.'

Foto Robin De Puy

Wat is die betekenis?

'Voor moslims is Mohammed de boodschapper van God. Hij heeft Gods woord, de Koran, overgebracht aan de mensheid in het algemeen en de moslims in het bijzonder. Je kunt God, de profeet Mohammed en de Koran dus niet los van elkaar zien. Men zegt wel eens dat de profeet een Koran is die op zijn voeten loopt. Het negatief afbeelden van de profeet staat gelijk aan het verbranden van de Koran of het beledigen van God.'

Een levende Koran? Maar de profeet is toch 1.400 jaar geleden overleden?

'In de geloofsbeleving van de moslims is deze verhouding tijdloos. Je moet de profeet dan ook altijd zien in de tegenwoordige tijd. De profeet heeft geen verleden en toekomst. Dus de profeet was niet, hij is.'

Wat voor beeld hebben moslims van hun profeet?

'Voor moslims is de profeet heilig. Hij is een volmaakt persoon. Volgens de Koran is hij daarnaast hoogstaand van karakter. Iemand met een heel goede ethiek.'

In het Westen heerst soms het tegenovergestelde beeld. Zij zien hem, vaak in contrast met Jezus, als een gewelddadig krijgsheer zonder genade voor zijn vijanden.

'In het Westen heeft men vaak alleen maar belangstelling voor één bepaalde rol van de profeet, bijvoorbeeld veroveraar. Voor moslims zijn er veel belangrijker rollen. De profeet heeft in de eerste plaats een religie en geloofsgemeenschap gesticht. Moslims zien de islam als een geschenk. Een levensvisie die zin geeft en houvast biedt. De profeet is de persoon die dat voor elkaar heeft gekregen, met Gods hulp natuurlijk.

'De profeet is niet begonnen als krijgsheer, maar als een vreedzaam iemand met een religieuze boodschap die de gevestigde orde niet aanstond. Je moet niet vergeten dat hij het symbool was van een onderdrukte geloofsgemeenschap. Aanvankelijk heeft hij zelfs moeten vluchten voor zijn leven. Pas later was hij uit zelfverdediging gedwongen om zich tegen zijn vijanden te verdedigen.

'Het klopt ook niet dat de profeet niet vergevingsgezind zou zijn. In de islam zijn er veel rollen waarin Mohammed, net als Jezus, zeer barmhartig is. Toen hij later terugkwam naar zijn geboortestad Mekka heeft hij amnestie uitgesproken over zijn vroegere tegenstanders.'

Foto Robin De Puy

Islamcritici hebben ook kritiek op het feit dat de profeet meerdere vrouwen had, onder wie een meisje van 9 jaar. Hoe reageren moslims op die kritiek?

'Moslims zijn er eigenlijk niet in geïnteresseerd, omdat ze de nadruk leggen op andere dingen uit het leven van de profeet. Ze weten vaak ook niet eens dat dit soort dingen spelen. In het intellectuele discours in Marokko worden dit soort dingen onder druk uit het Westen nu wel besproken.

'Begrippen als terrorist of pedofiel zijn modern. Als je met huidige maatstaven naar het verleden kijkt, dan deugt niets of niemand meer. Dat geldt voor alle godsdiensten, alle religieuze en politieke leiders.

'Sommige moslimintellectuelen en schrijvers zeggen bijvoorbeeld wel dat je je alleen moet laten inspireren door goede dingen uit het verleden.'

Hoe valt dat dan te rijmen met het idee dat de profeet onfeilbaar zou zijn?

'In theologische zin is dat niet waar. De Koran is er heel duidelijk over dat de profeet gewoon een mens is. In de Koran wordt hij door God voor bepaalde dingen ook berispt. Bijvoorbeeld als hij zich afkeert van een blinde man. Hij is daarentegen wel iemand met een hoogstaand karakter en goede intenties, maar dat de profeet geen fouten zou maken, is geen islamitische visie. Hij is geen God.

'Het uitgangspunt is dat hij niet centraal mag staan in het geloof. In Saoedi-Arabië zijn ze zelfs bezig om alles wat aan de profeet herinnert te vernietigen om te voorkomen dat dit plaatsen worden van aanbidding. Alleen God heeft het recht om aanbeden te worden.'

De meeste moslims staan anders uitgebreid stil bij de geboortedag van de profeet. Er zijn zelfs stromingen binnen de soennitische islam die zeggen dat de profeet geschapen is van licht en dat hij geen schaduw heeft.

'Dit is een grote discussie onder moslims. Salafisten zeggen dat alle bovenmatige aandacht voor de profeet ertoe kan leiden dat men hem als een soort God gaat zien. De gewone (soennitische, red.) moslims in Marokko, of moslims in Pakistan en India zeggen: 'Ja, maar de profeet is toch wel heel belangrijk. Waarom zouden wij zijn geboorte niet mogen herdenken?' Ze maken een vergelijking met de christenen die de geboorte van Jezus vieren. Waarom zij wel en wij niet?'

Volgens de islam staat Mohammed in de traditie van bijbelse profeten als Abraham, Mozes en Jezus. De Koran stelt dat je moet geloven in al deze profeten zonder onderscheid.

'De islam zegt dat je moet geloven dat alle profeten boodschappers van God zijn, maar dat betekent niet dat alle profeten op gelijke hoogte staan. Mohammed is de laatste profeet, die het geloof compleet heeft gemaakt. De laatste en in feite de beste. Net zoals je als moslim dient te geloven in alle Boeken, maar de Koran is als laatste ervan het meest perfect. Een soort synthese, aldus de islamitische leer.'

Volgens het christelijke dogma is Mohammed een valse profeet. Wat doet dat met moslims?

'Christenen erkennen Mohammed niet als profeet. Moslims erkennen Jezus wel als profeet, maar ontkennen dat Jezus de zoon van God is. Wat dat betreft is de negativiteit eerlijk verdeeld. Maar in het dagelijks leven van de moslims speelt deze discussie verder geen rol. Dat is meer iets voor theologen.'

Foto Robin De Puy

Wat betekent de profeet voor moslims in het dagelijks leven?

'De profeet is niet alleen de boodschapper van Gods woord, maar ook een spiritueel leider die mensen inspireert om een speciale levensstijl te volgen. Bovendien is hij iemand met gezag.

'In de Koran staat dat je niet alleen gehoorzaam moet zijn aan God, maar ook aan de profeet. In de islam bestaat het idee dat je nooit een compleet moslim kunt zijn als je alleen maar de Koran in acht neemt. Je dient ook de nalatenschap van de profeet te volgen.'

Wat is deze nalatenschap?

'Die is grofweg honderd jaar na zijn dood pas op schrift gesteld. In die tijd was er veel behoefte aan details over het doen en laten van de profeet, omdat men nieuwsgierig was hoe een moslim zich moest gedragen in het dagelijks leven. Daarvoor is de Koran gewoon te mager, omdat daarin maar een paar dingen staan die je echt kunt zien als richtlijnen. Dus gingen ze op zoek naar wat de profeet in zijn leven heeft gezegd en gedaan.

'Omdat de nalatenschap pas zo laat na zijn dood is opgetekend, hebben geleerden en verzamelaars duizenden en duizenden uitspraken toegeschreven aan de profeet, waarvan een groot deel ten onrechte. Wat wel en niet correct is, kunnen we nooit met honderd procent zekerheid zeggen.'

Hoe komt het dan dat sommige moslims deze nalatenschap tot in het kleinste detail volgen?

'Waarom zouden mensen hun leven niet mogen inrichten naar het voorbeeld van een groot leider? Als het zin geeft aan je leven om bijvoorbeeld voor het slapen gaan drie keer je bed af te stoffen en bepaalde Koranverzen te reciteren, net zoals de profeet dat heeft gedaan, dan heeft daar verder toch niemand hinder van?'

In hoeverre geldt deze nalatenschap als bindende wetsbron voor moslims?

'Voor de ene wel, voor de andere niet. Er zijn moslims die veel waarde hechten aan de traditie en hun identiteit willen onderbouwen door het voorbeeld te volgen van de profeet, of zijn metgezellen, of zijn vrouwen. Voor hen is het bindend. Dat is een kleine minderheid. Er zijn heel veel moslims die nauwelijks kennis hebben van deze nalatenschap.'

U bent zelf een sterk voorstander van een seculiere maatschappij. Hoe verhoudt zich dat tot de profeet, die als leider van de gemeenschap toch vooral ook een politicus was?

'Secularisatie bestond niet in de tijd van de profeet. Het is natuurlijk wel een vraag die je vaak terugziet in theologische discussies: hoe zou de profeet daar en daar tegen hebben aangekeken, maar dat is pure fantasie.'

Fantaseer eens. Hoe zou de profeet daar tegen aan hebben gekeken?

'Als ik toch moet fantaseren... vooruit dan. De profeet Mohammed wilde zijn religieuze boodschap verspreiden, maar hij kreeg heel veel weerstand. Daardoor heeft hij ook moeten vluchten. Je kunt naar huidige maatstaven zeggen dat er geen godsdienstvrijheid was. In een seculier systeem had hij zijn boodschap in alle vrijheid kunnen verspreiden. Als de profeet nu zou hebben geleefd, is het haast ondenkbaar dat hij een ander systeem zou willen.'

Een van de gebroeders Kouachi riep na de aanslag op Charlie Hebdo: 'We hebben de eer van de profeet gewroken!' Wat betekent dat?

'Men ziet de profeet als iemand die iets groots heeft gebracht. Hij heeft daarvoor moeten boeten, vluchten, strijden. Hij heeft enorm veel geïnvesteerd, zodat moslims moslims kunnen zijn. In de hoofden van de mensen is dat nog steeds actueel. Als er een aanval wordt gepleegd op een machteloos iemand, dan komt het gevoel dat men, moslims, hem moeten verdedigen. Hij is vroeger voor moslims opgekomen, dus nu moeten ze dat ook voor hem doen, is de redenering.

'De vraag is natuurlijk wel: hoe? Deze man heeft gekozen voor een gewelddadige daad, maar de meeste moslims zullen het erover eens zijn dat dat niet met geweld moet.'

Dit stuk staat in de Vonk-special over de islamitische profeet Mohammed.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.