InterviewBahram Sadeghi

Hoe een aanslag in de Sinaïwoestijn deze journalist naar Nederland leidde

Een aanslag in Egypte waaraan hij zelf part noch deel had, bepaalde de levensloop van journalist Bahram Sadeghi. Hij schreef een boek over het ‘vlindereffect’ dat hem in Nederland deed belanden.

Bahram Sadeghi. Beeld Daniel Cohen
Bahram Sadeghi.Beeld Daniel Cohen

Dit gesprek met journalist en debatleider Bahram Sadeghi (54) hád kunnen plaatsvinden in een koffiehuisje in Caïro, Egypte, met een waterpijp binnen handbereik.

In plaats daarvan treffen we de Iraans-Nederlandse Sadeghi in een hip Amsterdams café (laptops niet toegestaan), nippend aan een cappuccino met havermelk.

Dat het toch Nederland is geworden en niet Egypte heeft alles te maken met de aanslag die op 5 oktober 1985 plaatsvond in de Egyptische Sinaïwoestijn en die de koers van Sadeghi’s leven zou bepalen.

‘Ik ben niet van de afdeling lotsbestemming en dergelijke’, vertelt Sadeghi. ‘Maar die aanslag heeft mijn levensloop bepaald. Het was misschien een toevallige gebeurtenis, maar de gevolgen voor mij waren enorm.’

Sadeghi – kaalgeschoren hoofd, diamanten knopjes in zijn oren – schreef een boek (De aanslag die onze levens veranderde) waarin hij zijn leven in Nederland omschrijft als een gevolg van het vlindereffect, een lotsbepalend fenomeen dat zoveel inhoudt als: omdat A gebeurt, vindt elders B plaats.

A: In Egypte vindt een aanslag plaats.

B: Sadeghi belandt in Nederland en groeit uit tot een gerenommeerde journalist die onder meer schrijft voor de Volkskrant.

Daartussen schuilt een uitgebreider verhaal, dat begint met Sadeghi die als verstekeling op een Filipijns vrachtschip samen met drie andere jongemannen de militaire dienstplicht probeert te ontlopen in zijn thuisland Iran, dat in de jaren tachtig een gruwelijke oorlog voert met buurland Irak.

Het schip waarmee Bahram Sadeghi als verstekeling naar Nederland kwam. Beeld
Het schip waarmee Bahram Sadeghi als verstekeling naar Nederland kwam.

Als het vrachtschip door Egyptische wateren vaart, heeft net twee maanden ervoor een Egyptische dienstplichtige agent een broze vrede tussen Israël en Egypte op het spel gezet door in de Sinaïwoestijn zeven Israëlische toeristen, onder wie vier kinderen, dood te schieten. Omdat Sadeghi en de drie andere verstekelingen door de Egyptische autoriteiten worden gezien als spionnen van aartsvijand Iran – naar Egypte gezonden om nog meer onrust te veroorzaken – wordt hun verzoek om asiel geweigerd. Het vrachtschip moet verder varen en belandt uiteindelijk in Rotterdam, waar Sadeghi en zijn kompanen uit het schip ontsnappen. Met zijn laatste 20 dollar weet hij een politiebureau in Rotterdam te bereiken, vraagt asiel aan, en begint aan zijn leven in Nederland.

De aanslag die onze levens veranderde is deels autobiografie, deels journalistiek onderzoek. Met de vraag welk vlindereffect de aanslag in de Sinaïwoestijn op hún leven had, zoekt Sadeghi overlevenden op in Israël en brengt hij in Egypte een bezoek aan de broer van de aanslagpleger. Ook probeert Sadeghi de lotgevallen van zijn drie medeverstekelingen Hafez, Jalil en Nasser uit te pluizen en laat en passant zien hoe ingrijpend de vlucht naar een ander land kan zijn.

‘Als migranten of vluchtelingen, zeker die uit arme landen, hun land verlaten, zijn ze veel meer dan normaal aan toevalligheden onderhevig. Om een vergelijking te maken: een witte Zweed die naar Amsterdam komt om hier een bedrijf op te zetten, kan van tevoren veel beter nadenken over zijn keuzen. Wij, de minderbedeelde migranten, hebben die luxe niet. We hebben minder te kiezen en zijn veel meer speelbal van geopolitieke ontwikkelingen.’

Sadeghi: ‘Ik ben niet van de afdeling lotsbestemming en dergelijke. Maar die aanslag heeft mijn levensloop bepaald.’ Beeld Daniel Cohen
Sadeghi: ‘Ik ben niet van de afdeling lotsbestemming en dergelijke. Maar die aanslag heeft mijn levensloop bepaald.’Beeld Daniel Cohen

Is het niet een tikkeltje megalomaan om jouw lot te verbinden aan zo’n aanslag in Egypte?

‘Uiteraard is de impact van de aanslag op de overlevenden en nabestaanden van de slachtoffers veel groter. Dus ik wil mijn lot als kleine verstekeling zeker niet zomaar aan het lot van deze mensen verbinden. Maar aan de andere kant: het is gewoon zo dat ik door die aanslag hier in Nederland ben. Ik kan het niet veel kleiner maken dan het is. Maar zeker ook niet groter.’

Voordat het vlindereffect optreedt dat hem in Nederland zal doen belanden, heeft Sadeghi een heel leven in Iran. Hij beschrijft hoe de oorlog met Irak hem en zijn familie als oorlogsvluchtelingen doet belanden in de zuidelijke Iraanse havenstad Bandar Abbas. Daar vindt hij een bijbaantje als havencontroleur en kan hij zijn Engels oefenen met de internationale zeelui die Bandar Abbas aandoen.

In de haven van Bandar Abbas leert Sadeghi ook Nasser kennen, een joviale vrachtlader. Het is Nasser die Sadeghi – een examenkandidaat die de dienstplichtige leeftijd van 18 nadert – op het idee brengt om in een vrachtschip uit Iran te vluchten. Uiteindelijk voegen zich nog twee anderen, Jalil en Hafez, bij het vluchtplan van Sadeghi en Nasser. In Nederland trekt het viertal nog een tijdje met elkaar op, maar uiteindelijk scheiden hun wegen. Sadeghi en Hafez gaan samenhokken en vinden met horten en stoten hun weg in Nederland. Jaren later zoekt Sadeghi Hafez op in Zoetermeer, waar hij inmiddels een goed lopende kapperszaak runt. Jalil en Nasser wist Sadeghi niet meer op te sporen. Wat hij wel over ze weet te achterhalen stemt droef.

‘De laatste keer dat ik Nasser zag, eind jaren negentig, was hij een vrome moslim geworden, met een grote baard, die mij waarschuwde voor alle verleidingen van het Westen. Dat was voor mij een grote shock. Toen ik Nasser leerde kennen vond ik hem een uiterst vrijgevochten kerel. Ik vermoedde zelfs dat hij atheïst was. En Jalil is uiteindelijk teruggekeerd naar Iran, hij had te veel heimwee. Hij is op dezelfde manier teruggegaan als hij was gekomen, als verstekeling op een schip. Hij heeft in de Rotterdamse haven de bemanning van een Iraans schip gesmeekt hem mee te nemen.’

Hoe komt het dat het Nasser en Jalil niet lukte om te aarden in Nederland?

‘Kijk, Nasser was bijna tien jaar ouder dan ik, hij heeft in Iran nog de tijd van de sjah meegemaakt. Dat was een tijd van seks, drugs en rock-’n-roll. Dat kon niet meer onder de ayatollahs. Dus toen hij in Nederland aankwam, met coffeeshops op elke hoek van de straat, leek hij maar moeilijk maat te kunnen houden. Er ging toen echt veel drugs en alcohol bij hem doorheen. Misschien is het psychologie van de koude grond, maar ik denk dat hij door dat gedrag zijn weg kwijtraakte in Nederland en later weer naar de andere kant doorsloeg en heel vroom werd. Dat zie je wel vaker.

‘En wat bij Jalil erg speelde, denk ik, is het feit dat hij in Iran uit een erg kleine plattelandsgemeenschap kwam. Je moet je voorstellen dat je op een dag vanuit Oost-Groningen in hartje Amsterdam belandt en dat tegen je wordt gezegd: zoek het maar lekker zelf uit. Het kan dan goedkomen, maar het kan ook helemaal verkeerd aflopen.’

Hoe vond jij je weg in Nederland?

‘Ik denk dat ik Nederland wel een beetje kon plaatsen vanwege mijn omgang met buitenlandse zeelui in Bandar Abbas. Ik las ook weleens een westers boek, bijvoorbeeld het werk van de Italiaanse schrijver Oriana Fallaci. En ik had mazzel dat ik nooit trek had in blowen of alcohol drinken. Ook niet toen ik nog in de haven van Bandar Abbas werkte, waar alcohol werd gesmokkeld.

‘Maar ik heb ook veel te danken aan het persoonlijk contact met mensen in Nederland. Om een voorbeeld te noemen: de vader van een Nederlandse ex. Die man nam mij eens mee voor een wandeling. Hoe zie je de komende jaren nou voor je, vroeg hij. Laten we kijken wat jij leuk vindt om te doen en probeer vooruit te kijken, anders wordt het echt te laat om nog je draai in Nederland te vinden. Dat gesprek is mij echt bijgebleven. Ik heb ook veel gehad aan de mensen die ik leerde kennen toen ik begon te tolken en vertalen voor instellingen en filmfestivals. Dan kom je in aanraking met mensen die een sterke basis hebben en ergens naartoe werken.’

‘Het besef dat een vluchteling meer dan één laag heeft zou er wel wat meer mogen zijn.’ Beeld Daniel Cohen
‘Het besef dat een vluchteling meer dan één laag heeft zou er wel wat meer mogen zijn.’Beeld Daniel Cohen

Een van de dingen die je boek mooi duidelijk maakt is hoe gelaagd en complex het leven van ‘de vluchteling’ is. In veel berichtgeving lijkt die toch een eendimensionaal karakter zonder geschiedenis.

‘Er is natuurlijk niets mis met het stempel vluchteling, maar een mens is uiteraard veel meer. Ik sprak gisteren toevallig een Syrische vluchteling die nu zeven jaar in Nederland woont. Hij studeert aan het Amsterdam Fashion Institute. Ik kan met hem net zo makkelijk over zijn vlucht uit Syrië spreken als over zijn studie en over zijn ideeën over de modeontwerper Tom Ford.

‘Het besef dat een vluchteling meer dan één laag heeft zou er wel wat meer mogen zijn. Een vluchteling kan een fanatieke hardloper zijn. Een vluchteling kan iemand zijn die het oeuvre van Dostojevski in het Perzisch heeft gelezen. Ik bijvoorbeeld was helemaal idolaat van Oriana Fallaci. Toen ik net in Nederland was, ben ik met een vriendin die ik niet eens goed kende naar een lezing van Fallaci in Amsterdam gegaan. Zie je het voor je, een Iraanse vluchteling en een blond meisje uit Brabant, verbonden door hun liefde voor Oriana Fallaci? Ik bedoel maar te zeggen: vluchtelingen zijn net mensen.’

Bahram Sadeghi - De aanslag die onze levens veranderde. Met tekeningen van Cristina Garcia Martin. Atlas Contact; 192 pagina’s; € 21,99.

Vluchtschip

Het vrachtschip waarmee Bahram Sadeghi in 1985 uit Iran wist te vluchten heette Virginia. Met behulp van sites die zich bezighouden met maritieme geschiedenis wist Sadeghi te achterhalen wat er sindsdien van het schip geworden is. Het wisselde in ieder geval enkele keren van naam en voerde verschillende landsvlaggen. In de laatste jaren heette het schip Amer Asha en voerde het de Panamese vlag. In 1998 eindigde het schip in de Indiaase kustplaats Alang, waar afgedankte schepen uit elkaar worden gehaald.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden