Hoe dieren omgaan met de huidige menselijke dilemma's

Onze morele inborst is natuurlijker dan we denken. Ster-primatoloog Frans de Waal over gevoelens van rechtvaardigheid onder apen, ratten en olifanten. Eerste dilemma: Hoe gaan we om met onze ouderen?

Chimpansee Jimmie met haar baby in de Arnhemse dierentuin Burgers' Zoo. Jimmie is met haar vijftig jaar al behoorlijk op leeftijd Beeld anp

Een schreeuw van herkenning. Daarop werd Frans de Waal getrakteerd door de chimpanseekolonie, toen hij afgelopen woensdag voor even terugkeerde in Burgers' Zoo. De schreeuwers waren Mama, Tepel en Jimmie; drie chimpansees die hij nog kent uit de begintijd van zijn carrière, toen hij dagelijks onderzoek deed in de Arnhemse dierentuin.

Inmiddels woont en werkt de 64-jarige primatoloog al vele jaren in de Verenigde Staten, waar hij uitgroeide tot een internationale ster binnen zijn vakgebied. Time gaf hem al eens een notering in de top-100 met invloedrijkste wereldburgers. Het Amerikaanse tijdschrift schreef over zijn werk: 'We mogen dan geaccepteerd hebben dat we afstammen van de apen, maar er zijn mensen als De Waal voor nodig om ons eraan te herinneren dat we sindsdien niet zoveel van onze naaste familie zijn verwijderd.'

Ook zijn nieuwste boek, De Bonobo en de tien geboden (Atlas Contact), heeft die insteek. De Volkskrant schotelde De Waal drie morele dilemma's voor die dagelijkse kost zijn in de mensenmaatschappij en vroeg de bioloog naar parallellen met het dierenrijk.

Dilemma 1: Hoe gaan we om met onze ouderen?
'Schiet op en sterf. Iets van die strekking zei de Japanse minister van Financiën eerder dit jaar over de vergrijzende bevolking van zijn land. Al die hoogbejaarden zouden te lang leven en de staat te veel geld kosten. In Nederland heb ik het politici nog niet zo extreem horen formuleren. Maar overal leeft hetzelfde dilemma: hoeveel zijn we bereid te investeren in individuen die minder productief zijn voor de samenleving en niet lang meer hebben te leven?

Als je zo'n sommetje op staatsniveau maakt, kan het tot kille uitkomsten en uitspraken leiden. Maar wanneer het gaat over onze eigen vrienden en familie, zijn we vaak bereid tot grote investeringen zonder er iets voor terug te verwachten. Daarin lijken we op sociale dieren die hun hele leven doorbrengen in kleine familiekring, zoals apen en olifanten.

In Yerkes, het primatencentrum waar ik werk, leefde tot voor kort een oude chimpanseevrouw met artritis. Ze bewoog zich moeilijk, was in alles een oude, kwetsbare dame. Maar de rest van de kolonie liet haar niet links liggen. Jongere vrouwtjes vlooiden haar, hielpen haar in het klimrek. Ze haalden zelfs drinkwater voor haar bij de kraan.

Sommige wetenschappers noemen dergelijk gedrag een evolutionaire vergissing, omdat dieren alleen uit zouden zijn op eigen gewin. Een zieke soortgenoot werkt vertragend, dus die kun je beter achterlaten. Maar sociale dieren beschikken over empathie: het vermogen zich te kunnen verplaatsen in een ander.

Ouderen Beeld anp

Een bijvangst van dat empathisch vermogen is dat dieren zoveel medelijden kunnen voelen met een soortgenoot dat ze hun eigenbelang opzij zetten. Als een oude, zieke olifant niet meer mee kan komen met de kudde, dan gaat de kudde langzamer lopen. Zelfs als hun wegen op den duur toch scheiden, is het maar de vraag of dat echt uitstoting van de groep is.

Antropologen zagen ooit hoe eskimo's zieke ouderen alleen achterlieten op het ijs. Kijk nou toch hoe wreed en zelfzuchtig de menselijke aard is, is dan de verleidelijke conclusie. Later ontdekte men dat het de oudere zélf was die op het ijs achtergelaten wilde worden om zo de rest van de groep niet in de problemen te brengen. Het was dus eerder een daad van naastenliefde van het zieke individu.

Misschien gaat het zo ook wel bij die olifant die alleen achterblijft. Dat ze zich met haar empathisch vermogen verplaatst in de rest van de kudde en duidelijk maakt: investeer niet langer in mij, laat mij maar sterven.'

Lees in de Volkskrant van vandaag ook de antwoorden van Frans de Waal op dilemma's: hoe verdelen we de welvaart en wanneer kan andermans gedrag niet door de beugel.

Groep olifanten lopen op de Serengeti Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden