HIP met hoofddoek

De doek waarmee islamitische meisjes het hoofd bedekken, kan worden opgevat als een signaal aan de buitenwereld: ik ben deugdzaam islamitisch....

Op een bankje in café Diva's in Amsterdam-Zuid zit een vrouw met een hoofddoek. Haar ogen zijn aangezet met zwarte lijnen, haar mond kleurt cyclaam van de lippenstift. Ze draagt een zwart truitje met korte mouwen en een zwarte broek met daar overheen een kort rokje. Ze bladert in een tijdschrift en drinkt thee. Een vrouw met een hoofddoek die zich opmaakt en hippe kleren draagt? Die op haar gemak zit te wezen in een ruimte waar alcohol wordt geschonken, zo'n plek als café Diva's dus? Van sommige moslims, maar ook van niet-moslims, krijgt Fatima Elatik (26) te horen dat het niet kan: uitdragen dat je praktiserend islamitisch bent en tegelijkertijd alle kenmerken vertonen van een westerling. 'Als ik naar een café ga, gaat dat niemand een moer aan', pareert zij de kritiek, met Amsterdams accent. 'Ik ben aan niemand verantwoording schuldig, alleen aan mijn Schepper. Ik vind het juist een uitdaging voor een moslim om de samenleving uit te dagen.'

Fatima Elatik, in Nederland geboren, Marokkaanse van oorsprong, zit sinds vorig jaar namens de PvdA in de Amsterdamse gemeenteraad. 'Jij hoort met je hoofddoek niet in de politiek', krijgt ze van sommige Nederlanders te horen. Veel Marokkanen zijn aan haar optreden gewend, zij hadden de vuurdoop jaren geleden al toen Elatik als een van de eerste 'hoofddoeken' verscheen op Marokkaanse feesten in Am ster damse zalen als Marcanti, Paradiso en de Melkweg. 'Ie der een vroeg zich af: wat doet zíj nou hier?' Haar antwoord: 'Je moet niet zwak zijn, dat is wat de religie je leert. Je moet ertegen kunnen dat iemand voor je neus alcohol zit te drinken en jij doet het niet. Religie maakt je geest sterk. En ik geniet net zo veel hoor, ik ben echt een party-animal.'

Intussen is Elatik niet meer de enige in Amsterdam en de rest van Nederland die uitdraagt dat ze én moslim én Nederlandse én Marokkaanse is. Het is alleen al te zien aan de manier waarop vele, vooral jonge vrouwen met een hoofddoek zich kleden: ze volgen de mode, maar hebben tegelijkertijd een eigen stijl. 'De kleding is subtieler', zegt textiel- en kostuumhistorica Gillian Vogelsang-Eastwood van het Rijksmuseum voor Volkenkunde in Leiden, gespecialiseerd in de islamitische wereld. Wat deze meisjes met hun uiterlijk doen, is twee invloeden combineren, aldus Vogelsang. 'De kleuren van hun kleding zijn vaak Noord-Europees, beige, zwart, maar de stof heeft de textuur van zuidelijke landen: het is stof met gevoel, hij beweegt, glittert.' De hoofddoek doet bij veel van deze meisjes in niets meer denken aan het ding dat de Nederlandse vrouwen in de jaren vijftig onder de kin vastknoopten en waar nu nog veel allochtone vrouwen mee lopen. Hij zit achter in de nek vast of hij is sierlijk om de hals gedrapeerd. Soms is hij versierd met een tweede doek, een diadeem, kant of kralen.

Hoe extravaganter de hoofddoek, hoe moderner en modieuzer de vrouw, aldus Vogelsang. Overal in de islamitische wereld is het volgens haar normaal dat vrouwen die hun hoofd bedekt hebben, tegelijkertijd meedoen aan de mode, vooral in steden. Ook in Iran zag zij meisjes lopen op schoenen met plateauzolen en met een halflange jas over een spijkerbroek. 'Maar dat hele hippe', zegt Fatima Elatik, 'zie je vooral hier, wij zijn echt stylish. Wij kopen de Cosmopolitan, en we kopen onze kleren bij Hennes & Mauritz.' Wie goed om zich heen kijkt, ziet de dames in moderne kleding mét hoofddoek inderdaad vooral in de Randstad. Ze komen in cafés en soms zelfs in discotheken. 'Stoer hè?' zegt Elatik. 'Ik vind het wel tof. Die meiden ontwikkelen een eigen stijl, ze zijn lekker hip en aantrekkelijk. "Ik draag een hoofddoek want ik ben moslim, maar ik woon en leef in Nederland", zeggen ze.'

De trend verbaast Coskun Çörüz, voorzitter van de Stichting Bijzondere Leerstoel Islam aan de Universiteit van Amsterdam, niet: 'In de maatschappelijk-sociale context gebruik ik nooit meer het woord integratie. Moet ik tegen een derde-generatie Marokkaans meisje zeggen dat ze moet integreren? Ze lacht me uit. Jongeren hoef je de multiculturele samenleving niet meer uit te leggen. Ze zijn het.'

Volgens Fred Leemhuis, hoofddocent Arabische taal en cultuur aan de Rijksuniversiteit Groningen, grijpt het verschijnsel van de 'hippe hoofddoek' sinds een jaar of twee 'duidelijk om zich heen'. Niet alleen in Nederland manifesteert de islam zich in modieuze kleren, ook in Frankrijk, Duitsland, Engeland: 'Er is een nieuwe variant ontstaan uit het contact met de westerse cultuur.' Hij heeft het gevoel dat in Nederland de Marokkaanse meisjes voorop lopen. Turkse vrouwen, of ze nu in Turkije wonen of elders, dragen minder vaak een hoofddoek. Turkije is sinds Ataturk een seculiere staat. 'Hoofddoeken zijn er veel en veel minder gewoon dan ze in Marokko ooit zijn geweest. Je ziet ze wel meer dan twintig jaar geleden, maar de normale keus is nog steeds die voor het secularisme. Ben je daar tegen, dan zit je al gauw in de fundamentalistische hoek.' En daar worden geen moderne kleren gedragen.

Voor Samira Maimouni (29) en Fenna Ulichki (29), die beiden werken voor de Marokkaanse Vrouwenvereniging, is de trend dan ook niet zo'n 'constatering'. Ulichki: 'In Marokko betekent een hoofddoek niet per se lelijk of slonzig. Het is al heel lang heel chic om er een te dragen, een onderdeel van je outfit.' Maar, geven ze beiden toe, die héle modieuze kleding verwacht je in Marokko niet zo gauw onder een hoofddoek. In het kantoor van de vrouwenvereniging hangt een portret van een zwaar gesluierde vrouw. Overal lopen dames rond zonder hoofddoek en ook Maimouni en Ulich kilaten hun krullende haren vrolijk springen. Ze hebben strakke broeken aan en topjes met spaghettibandjes. Ulichki denkt wel na over de hoofddoek, 'het hoort, dat hebben we met onze opvoeding meegekregen', maar ze is 'er nog niet aan toe'. Ze praten vol respect over de meisjes die er een dragen. 'Ik hoor wel eens: wat zielig, het is zo warm!' zegt Maimouni. 'Dan denk ik: "Waar heb je het over? Die vrouwen zijn echt niet zo zwak en zo zielig.' Dat sommigen er supermoderne kleren onder dragen, noemen ze 'de bewustwording van vrouwen, in Marokko en hier'.

We hebben het over de emancipatie van de moslimvrouw. 'Je ziet zelf hoe die meiden paraderen, zo van: hier ben ik', zegt Fatima Elatik. 'Je ziet hoe ze in het leven staan! Ze komen in cafés, spreken plat Amsterdams, ze hebben stijl. They are just a part of society. Ze pakken een plek, of hun die nu gegund wordt of niet. Ze stellen zich kwetsbaar op met die hoofddoek en toch doen ze het. Ze hebben guts.'

De emancipatie is onder andere het gevolg van economische onafhankelijkheid. Veel meisjes hebben naast school of universiteit baantjes, weet Elatik. 'Dat is niet makkelijk, want met een hoofddoek kom je niet overal binnen.' Na hun opleiding hebben ze de kans goed terecht te komen en dat doen ze vaak ook.

Het is al eerder gezegd: Marokkaanse meisjes doen het beter dan de jongens. Leemhuis: 'Jongens zijn de probleemgevallen, zij hadden alle vrijheid. Meisjes moesten veel meer thuis zijn en langzamerhand hebben ze meer vrijheid ver overd. Maar ze zijn toch gedisciplineerd, ze hebben hun beperkingen leren kennen.'

Elatik vindt dat verhaal niet helemaal kloppen. Ze werkt als beleidsmedewerker bij het ministerie van Justitie, directie preventie, jeugd en sanctiebeleid, en krijgt in die hoedanigheid de lijsten van justitie onder ogen. Daar staan ook Marokkaanse meisjes op. 'En ze gaan naar abortusklinieken. Dus zo fantastisch doen die meiden het niet alleen.'

Hoe gek het in westerse oren mag klinken, ook de 'sluier' - waarmee vaak de hoofddoek wordt bedoeld - heeft bijgedragen aan een grotere vrijheid voor veel vrouwen. Leem huis schetst hoe vooral degenen uit de middenklasse en de lagere middenklasse in de islamitische landen voorheen vaak werden thuisgehouden. Tot eind jaren zeventig, begin jaren tachtig de hoofddoek aan zijn opmars begon: het was een 'politieke vlag' in de zoektocht van de islamitische wereld naar de eigen roots.

Een bijkomend effect was dat meer vrouwen konden gaan deelnemen aan het publieke leven: 'De rationalisatie is: door de sluier worden ze minder blootgesteld aan de lusten van die vreselijke mannen. Ze zijn beschermd.' Want de hoofddoek, zegt hij, is een soort wachtwoord voor de buitenwereld: ik ben deugdzaam islamitisch, niet voor iedereen te grijpen.

Tegelijkertijd geeft het meisje er een boodschap mee aan haar familie, aldus Leemhuis: 'Hoor eens, je kunt me best de straat op sturen, uiterlijk laat ik dat zien, maak je maar niet druk.' Aangezien een moslimvrouw alleen met een moslimman mag trouwen - mannen hebben de keuze uit aanhangsters van de drie monotheïstische godsdiensten - zal de hoofddoek voor ouders een extra geruststelling zijn. Haar geloof maakt zij kenbaar.

'Jezus', zegt Fatima Elatik fel. 'Als die meiden een hoofddoek zouden dragen om hun ouders te pleasen, zouden ze er niet zo trots bijlopen.' Maar Samira Maimouni van de Marokkaanse Vrouwenvereniging zegt: 'Als ik een hoofddoek had gedragen, hadden mijn ouders me, denk ik, meer losgelaten dan nu het geval was. Ze verwachten dan dat je minder dingen doet die niet mogen.' Haar collega Ulichki: 'Ik merk dat ik bij sommige mannen meer respect zou hebben afgedwongen als ik een hoofddoek had gedragen.'

Wat is de rol van ouders in het emancipatieproces? De meeste meisjes die én stijlvol gekleed gaan én een hoofddoek dragen, zeggen dat ze hun hoofd bedekken uit vrije wil. Soms hebben ze oudere of jongere zussen die blootshoofds de straat op gaan, en hun ouders leggen ook deze dochters niets in de weg. Volgens Fatima Elatik zijn de ouders over het algemeen 'relaxter' geworden. 'Vroeger dachten ze: als we de kinderen loslaten in Nederland, komen ze op het slechte pad. Nu zien ze dat het ook goed kan gaan. En de kinderen hebben zichzelf ook meer vrijheid toegeëigend.'

De beslissing om haar hoofd te bedekken, nam ze op haar zestiende. Ze is opgegroeid in een islamitisch gezin, en zat op haar derde al in de moskee. Toen ze twaalf was, begon ze na te denken over het geloof. Wat is spiritualiteit voor mij? vroeg ze zich af. 'Op mijn zestiende was ik eruit. "Ik heb iets nodig, een symbool voor het proces van wikken en wegen dat ik heb doorgemaakt", dacht ik toen.

Er zijn meisjes die zeggen dat ze een hoofddoek dragen omdat hun vriendinnen het ook doen, of omdat ze zich ermee kunnen onderscheiden van de Nederlanders. Maar de meesten doen het uit overtuiging: 'Ik ben er klaar voor' is de terminologie. Ze beroepen zich daarbij op de Koran. Of daarin inderdaad staat dat vrouwen hun hoofd moeten bedekken, daarover lopen de meningen uiteen. Stel de vraag aan tien moslims en je krijgt tien verschillende antwoorden. 'De kwestie is: hoe ga je om met de tekst van de Koran?' zegt Sajidah Abdus Sattar, die het boek De positie van de vrouw in de islam schreef. 'Volg je die door alle eeuwen heen onveranderlijk op of verklaar je de tekst mede vanuit de omstandigheden waarin hij is ontstaan?'

Het is een discussie tussen rekkelijken en preciezen. Opvallend is dat de 'hippe hoofddoeken' met de bedekking van hun hoofd voor het 'precieze' kamp lijken te kiezen, terwijl ze met de rest van hun kleding de 'rekkelijke' lezing van de Koran lijken aan te hangen. Lang niet allemaal lopen ze er zo bij, maar er zijn in het Nederlandse straatbeeld ook meisjes met hoofddoeken te zien wier strakke kleding niets aan de verbeelding overlaat. Al zijn alleen hun handen, en in de zomer ook hun voeten bloot, ze zijn eerder sexy dan zedig.

Dat is precies waar tegenstanders kritiek op hebben. 'Ze spelen een spelletje met de godsdienst', zegt Amina El Boukmiri (43), die sinds twintig jaar in besturen van vrouwenverenigingen de emancipatie van Arabische vrouwen in Nederland helpt bevorderen en twaalf jaar geleden in Amsterdam-Oost de modevakschool Sheherazade begon. 'Is de hoofddoek voor de sier of om je te bedekken? Als je het doet om je te bedekken, moet je de rest ook bedekken.'

Onder het naaien - van kaftan tot mantelpakje, maar nooit mini of zwaar gedecolleteerd - discussiëren zij en de dames die bij haar op les zijn over wat wel en niet kan binnen de islam. Er zijn moeders die er hun zorgen over het wilde uiterlijk van hun gehoofddoekte dochters delen.

In het zaaltje waar de vrouwen worden opgeleid, wijst El Boukmiri op een tekening van een zwaar gesluierd gezicht. De tekenaar laat de vrouw een erotische blik de wereld in werpen. 'Met je ogen kun je alles zeggen: goed nieuws, slecht nieuws, aantrekken, afwijzen', vindt El Boukmiri. 'Dus waarom doen deze meisjes zo met hun lichaam? Je lichaam op straat aan iedereen laten zien, is goedkoop. Het is veel waard, het is iets heiligs.' Een vrouw hoort met wijde kleren haar vrouwelijke vormen zo veel mogelijk af te schermen, vindt ze.

Ook Zohra Acherrat (29), psychiater in opleiding, begrijpt gehoofddoekte meisjes in sexy kleding niet: 'Ze laten iets van hun Arabische of islamitische identiteit zien, maar doen het zo dat het hen extra aantrekkelijk maakt. Het is heel creatief wat ze doen, maar ook halfslachtig. De bedoeling van de hoofddoek is het bedekken van vrouwelijk schoon. Als je het tegelijkertijd accentueert, wat wil je dan?' De meisjes aan wie zij deze vraag stelt, praten zich er altijd uit. 'Het gaat om wat er in je hart is', zeggen ze. 'Geloof is wat ik van binnen voel. Als ik een hoofddoek om doe omdat ik gelovig ben, mag ik er best make-up bij op.' Acherrat: 'Je kunt je er altijd uitpraten, dat is inherent aan religie.'

Wat wel zo is, zegt kostuumhistorica Vogelsang: in de westerse wereld worden andere delen van het vrouwelijk lichaam als erotisch gezien dan in de Arabische wereld. 'Hier is het een kwestie van tits and bums, maar in sommige islamitische landen zijn het gezicht, het haar en de hals erotisch. Dat zie je bijvoorbeeld in Saudi-Arabië, daar waar de vrouw er het meest bedekt bijloopt.'

Borstvoeding geven in het openbaar is in veel islamitische landen normaler dan in het westen: de borsten van de vrouw zijn voor het kind, niet voor de man. Leemhuis zag in Caïro, waar hij tweemaal vier jaar directeur was van het Nederlands Instituut, mannen bh's kopen voor hun echtgenote: 'Het erotische ondergoed hangt overal in de stalletjes van de soek.'

Het is niet zo dat de zichzelf bedekkende islamitische vrouw niet weet wat sensualiteit is, al denkt een westerling misschien dat zij er evenveel kennis van heeft als een jutezak. In de kleine kring van familieleden met wie de vrouw nooit kan trouwen, of op bruiloften als de vrouwen onder elkaar zijn, kan zij haar aantrekkelijkheid vrijuit tonen.

Fatima Elatik: 'De hele Arabische cultuur is sensualiteit.' Leemhuis: 'Je hoeft alleen maar de buikdans te noemen.' Hij legt uit dat in die cultuur de vrouwen naar buiten 'geslotener' zijn dan in de westerse wereld, maar binnen zijn ze 'opener'. 'De profeet heeft gezegd dat verleidelijke vrouwen een van de mooiste dingen op aarde zijn, ze moeten alleen omgrensd worden. In het christendom is de verleidelijke vrouw verdoemd.'

De kritiek op de sexy meisjes met hoofddoek luidt dus dat deze hun 'sieraad', zoals het in de Koran staat, niet reserveren voor binnenshuis, maar er ook op straat mee pronken. 'Ze verleggen hun grenzen', zegt Leemhuis. 'Ach,' vergoelijkt Samira Maimouni: 'Het zijn jonge meiden. Ze voelen zich prettig bij de hoofddoek, dat hebben ze geleerd. Maar ze zijn jong en hoeven nog niet alle regels te volgen. Dat komt later.'

Een dubbele moraal? 'Soms wel', vindt Fatima Elatik. 'Maar weet je, die meiden willen een hoofddoek én er mooi uitzien. Het is de contradictie in het leven zelf, zoals ik ook een hoofddoek draag én in een café zit.' Maar wat hiermee wel bewezen is, vindt ze, is dat vrouwen geen hoofddoek dragen om zichzelf zo onaantrekkelijk mogelijk te maken. 'Dat was vroeger bij de Nederlanders het beeld.'

Het is de natuur dat mannen en vrouwen zich tot elkaar aangetrokken voelen, hoe dik de vrouw zich ook inpakt. Sterker nog: 'Sinds ik een hoofddoek draag, heb ik veel meer sjans, vooral met Nederlandse mannen. Ze vinden het mysterieus. Maar ik ga er voorzichtig mee om, ik ben er niet te veel van gediend en vooral niet van wat daarna komt.'

De dubbele moraal is in sommige gevallen de reden dat een hip hoofddoekmeisje niet op de foto wil. Acht foto's voor dit magazine maken, betekent minstens veertig vrouwen polsen. Degenen die er het meest 'strak' uitzien, haken categorisch af, soms met als reden: 'Mijn vader hoeft niet te weten ik er zo bijloop.' De meesten moeten toestemming van hun vader of man hebben, en krijgen die niet, waaruit opgemaakt kan worden dat de emancipatie in een aantal gevallen nu ook weer niet zo ver is voortgeschreden. Een meisje zegt: 'Ik ben gefotografeerd voor de schoolkrant en heb daar genoeg problemen mee gehad', een ander weigert op de foto te gaan onder de uitroep: 'Ik ben moslim!'

'Ja', verklaart Vogelsang, 'in de islamitische wereld wordt in de familie veel gefotografeerd, maar alleen de mannen ook daarbuiten. Het gezicht van de vrouw is voor binnenshuis en de foto van de vrouw ís de vrouw.' In Iran trok ze op met een groep gesluierde vrouwen. Toen ze vroeg of ze een foto van hen mocht maken, deden ze een voor een de zwarte doek voor het gezicht. Alleen twee ongetrouwde vrouwen lieten het onbedekt. En zo werd het een portret van een groepje eksters. Leemhuis vertelt dat hem in Syrië werd geweigerd de fotoreportage van de vrouwenpartij op een bruiloft te bekijken. Zijn vrouw mocht dat wel. En wat was er te zien? 'Ruime decolletés, de armen bloot, voor onze begrippen zwaar opgemaakt.'

Hoe strikt volgt de vrouw met een hoofddoek, ook al zitten daar de meest prachtige kleren onder, de regels van haar geloof op? Drinkt zij geen alcohol en vast zij tijdens ramadan? 'Aan de kleding kun je niet aflezen of iemand traditioneel of progressief is', zegt Coskun eurooruz van de Bijzondere Leerstoel Islam. 'Daar kun je je lelijk in vergissen.'

Samira Maimouni: 'Er zijn vrouwen die een hoofddoek dragen en die vijf keer per dag bidden, de ogen neergeslagen houden, van de mannen afblijven, vasten.' Maar ook vrouwen met onbedekt hoofd kunnen op deze manier hun geloof beleven, vult Ulichki aan. En onder de gehoofddoekte vrouwen zullen er zijn die na vijf keer bidden 's avonds in de kroeg een biertje drinken of die hun doek in bepaalde gevallen afdoen: 'Dus met mannen naar bed gaan', aldus Maimouni.

'Het is van vrouw tot vrouw anders', meent Leemhuis. 'Je moet er in ieder geval van uitgaan dat ze eerlijk van intentie zijn.' Fatima Elatik: 'Het dragen van de hoofddoek is een van de rituelen. Dat betekent niet dat je alles doet. Het gaat om de intentie. Perfectie zul je nooit bereiken, het is een leerproces.'

Ze blijft erop hameren: 'Wat je zou moeten aangeven, is de kracht van deze meiden, al die andere interpretaties kunnen me geen moer schelen.' Ze vertelt over een 'hip bandje met een deuntje erin' in Maleisië, waarin gesluierde meisjes zingen. 'Er zit dynamiek in de moslimgemeenschap.'

Maar niet alleen daar. Henna, de oranje versiering die de volwassen vrouwen in Marokko van oudsher op handen en voeten dragen bijvoorbeeld tijdens een bruiloft, is ook daar buiten helemaal in. 'Vorige week was ik bij Dirk van den Broek', vertelt Fenna Ulichki, 'en ik stond met een meisje te praten dat net terug was uit Marokko. Ze had henna op handen en voeten en toen kwam er een Nederlandse vrouw langs die haar handen vastpakte. "Waar heb je dat laten doen?" vroeg ze.'

Nog maar een paar jaar geleden was henna in Nederland vies, zo herinnert Fatima Elatik zich. Ze had er haar handen eens mee laten beschilderen en toen weigerde een vrouw achter de kassa geld van haar aan te nemen. 'Madonna komt een keer met henna op haar handen op tv, en p ts. En doekjes zijn ook in, hè', lacht ze. Je ziet ze inderdaad, de meisjes met blond haar, of zelfs jongens, die een hoofddoek omgeknoopt hebben. Fenna Ulichki valt het op dat er tegenwoordig zo veel rokken over de broeken worden gedragen, wat niet een specifiek islamitische dracht is, maar toch handig voor meisjes die hun billen willen bedekken. Laatst zag ze zelfs een djellaba in de etalage van een dure kledingzaak hangen.

Loop maar door de Kalverstraat, of een andere winkelstraat van Nederland en je ziet overal aan de rekken de lange gewaden met capuchon, hip van snit, maar toch: ze hangen af tot de grond. Muiltjes waren afgelopen zomer een rage. Fatima Elatik had het altijd al gedacht: 'De meeste Neder landers zullen ooit een keer omgaan. De trek naar het oriëntaalse wordt alleen maar groter. "Hè, hè, finally", denk ik dan.' En ze trekt haar spijkerjasje aan en verlaat het café.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden