'Het walhalla van de spoorfetisjist'

Waarom slaagt Japan, nog dichter bevolkt dan Nederland, er wél in zijn treinreizigers te vertroetelen? Vijf lessen, opgedaan in het walhalla van de spoorfetisjist.

Rumi Yamashita, de eerste vrouwelijke machinist van de Shinkansen-hogesnelheidstrein.Beeld ANP

Twee zaken vallen de nieuwbakken Japan-bezoeker direct op als hij, na geland te zijn op Tokio's Narita Airport, per trein richting Shibuya Station gaat. Allereerst: Japan is best wel lelijk. Een zee van appartementblokken strekt zich uit zover het oog reikt, incidenteel afgewisseld door een eenzaam rijstveldje. Ten tweede: wat zit ik een ruime, comfortabele en schone trein!

Die eerste observatie moet gaandeweg worden bijgesteld. Het kost een paar dagen, maar dan leer je vanzelf de charme inzien van die zo kenmerkende chaos aan bebouwing. Maar de bewondering voor het openbaar vervoer blijft. Want het is een mirakel: een land, nog dichter bevolkt dan Nederland, met een gigantisch forensenbestand, waar treinreizen zelfs in de spits efficiënt, op tijd en comfortabel verlopen. Wat kunnen wij hiervan leren?

Japans eerste 'cruise-trein', de Seven Stars-lijnBeeld Japan Rail Pass

LES 1 BOUW ATTRACTIEVE STATIONS

Het is schrikken voor wie voor het eerst arriveert op Tokio's Shinjuku Station, met 3,7 miljoen dagelijkse bezoekers officieel 's werelds drukste vervoersknooppunt. Alleen al de juiste uitgang vinden, is een expeditie. Maar eenmaal over de eerste cultuurschok heen, ontdekt de reiziger dat Japanse stationsgebouwen ware kathedralen van openbaar vervoer zijn: licht, ruim en uiterst gerieflijk. (En soms knotsgek, zoals Moka Station, gebouwd in de vorm van een stoomlocomotief.)

Poortjes en passen zijn volledig ingeburgerd, maar je kunt ook gewoon een papieren kaartje kopen. Personeel is behulpzaam en alom aanwezig. Op tijd is echt op tijd, vertragingen worden in Japan gemeten in seconden. Voor wie trek krijgt van het kilometers maken langs Shinjukus 36 perrons: de eetmogelijkheden zijn er eindeloos. De meeste grote stations bevatten uitgestrekte winkelpassages om elke overstap te vullen met hoogwaardig shoppen én eten. Lonely Planet heeft een punt door te stellen dat winkelen de nationale sport van Japan is. Met lekker eten dan toch als goede tweede. Dat kan op stations sober en spotgoedkoop, door verse sushi of yakitori af te halen bij de alom aanwezige Family Mart-supermarktjes. Maar wie tijd genoeg heeft, kan er voor elk budget en elk type keuken terecht. Zo zit restaurant Sukibaski Jiro van sushimeester Jiro Ono (drie Michelinsterren) weggestopt in een pijpenla van het metrostation Ginza in Tokio. Dat is toch een beetje alsof alsof Jonnie Boer een dependance van De Librije runt in Hoog Catharijne.

Uitzicht vanuit de Trans-Kyushu Limited Express.Beeld FarTripper

LES 2 AUTOMATISEER NIET ALLES

Op het meest zuidelijke eiland Kyushu is het even slikken als de Trans-Kyushu Limited het station van Kumamoto binnen boemelt. De express lijkt in niets op de futuristische Shinkansen-hogesnelheidstrein waar vervoerder Japan Rail furore mee heeft gemaakt, maar heeft meer weg van een Oostblokdiesel. De vaste plaatsen blijken uitverkocht, alleen losse tickets zijn nog voorhanden. Als Hollander begin je dan nerveus te worden: moet ik straks drie uur op mijn koffer zitten? Dat zijn pavlovreacties en die zijn in Japan misplaatst. Japan Rail verkoopt geen tickets voor staplaatsen. Als we even later onze toegewezen wagon betreden, heeft iedereen gewoon plek. De conductrice draait nog snel even de banken 180 graden, zodat iedereen prettig vooruit kan reizen.

Misschien is wagon-hostess een betere benaming voor de vrouw die telkens met een korte buiging het treinstel betreedt. Nadat ze met smetteloos witte handschoentjes de tickets heeft gecontroleerd, komt ze met een wagentje eten langs: de koude koffie en thee waar ze in Japan zo dol op zijn, plus een selectie verse sushi en zoetigheid, voor een paar euro te koop. Het gebrek aan prullenbakken in Japan doet zich hier ook gelden, maar daar is wat op gevonden. Een half uurtje na haar laatste bezoek meldt de conductrice zich opnieuw, ditmaal om het vuilnis in ontvangst te nemen. In Japan is service even vanzelfsprekend als punctualiteit en er wordt niet bezuinigd op personeel. Wie de batterij aan medewerkers in overheidsgebouwen ziet, begint te snappen waar Japan zijn nationale schuld van vier maal het bbp mee heeft opgebouwd. Maar prettig is het wel.

Het station van Yufuin.Beeld Roger W.

LES 3 REIZEN IS EEN FEESTJE

De nieuwste trend onder Japanse treinreizigers is het luxe spoorvervoer. Zo kun je Kyushu ook in stijl doorkruisen, met de Seven Stars-lijn. Japans eerste 'cruise-trein' biedt aan maximaal 28 passagiers suites met walnoten vloeren, een badkamer met handbeschilderd sanitair en panoramaruiten. 'Mooier dan de Oriënt-Express', beloofde Japan Rail-president Koji Karaike, en hij heeft woord gehouden. Drieduizend euro is veel geld voor een vierdaagsticket, maar vooral wat oudere Japanners zijn gek op dit soort luxe vervoer. Er komt dan ook steeds meer van. De net opgeleverde Yamagata Shinkansen biedt vermoeide passagiers voetbaden aan. Voor 2016 staat de nieuwe JR East Luxury Express gepland, volledig gestyled door Ferrari-ontwerper Ken Okuyama. Wie de Deluxe Suite neemt, heeft twee kamers tot zijn beschikking, waarvan een met entresol, tatami-matten en een fenomenaal uitzicht. Je kunt nu al reserveren.

Met de zeer betaalbare Trans-Kyushu Express is ondertussen niets mis. Er ligt parket op de vloer en de stoelen hebben businessclass beenruimte. De Trans-Kyushu mag dan op leeftijd zijn, in Japan zegt dat niets. Vandalisme is zeer ongebruikelijk in een land waar vuilnis op straat gooien als een schending van de openbare orde wordt gezien. Voorzieningen hoeven niet hufterproof te zijn. Treinstellen gaan dan ook zeer lang mee, waardoor veel trips nostalgisch aandoen. Hé, zulke lekkere zittingen hadden wij in Nederland ook in 1976. De Japanreiziger mag kwaliteit verwachten. In de buurt van eindbestemming Beppu komt de hostess zich nog een keer melden. Elke passagier ontvangt een ansicht van de reis, die de Lily of the Valley Express blijkt te heten. Met een speciale stempel kan de reiziger op de kaart zijn trip memoreren, iets wat onze Japanse mede-passagiers allemaal met ontwapenend enthousiasme doen. Zouden ze die vervolgens thuis in een speciaal album bewaren?

Het Shinkansen-hogesnelheidsplatform in Kyoto.Beeld Peter Morgan

LES 4 VOED PASSAGIERS OP

Wat in hun volksaard weerhoudt de Japanners er toch van om eens lekker een mes in een treinfauteuil te zetten? Dezelfde reden waarom ze geen afval op straat gooien en allemaal keurig links op de roltrap staan: het is ze zo geleerd. Discipline en gehoorzaamheid staan in het Japans onderwijs hoger aangeschreven dan zelfontplooiing. En dat is voor toeristen die geen zin hebben om te worden belazerd of geschoffeerd heel aangenaam. Maar het is meer dan alleen goede manieren.

Japan is een van de meest passief-agressieve samenlevingen ter wereld, vertelt een Nederlandse Japan-student onderweg. Iemand die zich misdraagt, zal daar niet direct op worden aangesproken, maar hij of zij loopt wel de kans door zijn omgeving genegeerd of zelfs buitengesloten te worden. En daar is de Japanner benauwder voor dan voor wat dan ook. En dus wordt er niet gebeld in coupés en is zelfs hardop praten een faux pas.

Hoe misdragen Japanners zich dan? In overvolle treinstellen werden vrouwen nog wel eens ongewenst betast, wat Japan Rail ertoe heeft gebracht ladies only-wagons op veel trein- en metrolijnen te introduceren. En op sommige roltrappen wordt gewaarschuwd voor upskirting, het met telefoons stiekem fotograferen onder damesrokken. Kennelijk een heimelijk genoegen voor veel Japanse mannen, getuige de upskirt-magazines die in kiosken worden verkocht. Voor (Japanse) vrouwen een stuk minder opwindend, vandaar de waarschuwingsbordjes. Echt bedreigend voelt reizen in Japan nooit aan.

Openbare dronkenschap is tamelijk gebruikelijk en niet strafbaar, maar zelfs de loonslaaf die - na een avondje verplicht doordrinken met de baas - in de metro in slaap dut, houdt zich netjes aan de ongeschreven regel dat fysiek contact niet op prijs wordt gesteld.

Luxe interieur in de Seven Stars-lijn.Beeld EPA

LES 5 OOK DE JAPANNER IS NIET VOLMAAKT

Een perfecte samenleving, of juist rigide omgangsvormen? Voor beide standpunten valt wel wat te zeggen. Feit is dat de nationale obsessie met punctualiteit en jezelf wegcijferen een schaduwzijde heeft: werkstress. Ook bij de spoorwegen. Het overvolle spoorwegnet (dagelijks 26 duizend treinen) kan de strakke dienstregeling amper aan. In de cabine is het voor de machinist elke keer weer zweten om geen seconden te morsen. Na enkele vertragingen ligt namelijk ontslag op de roer. Niet vreemd dat het soms fout gaat. Op 25 april 2005 boorde een trein van West Japan Rail zich bij Omagasaki in een flatgebouw, met 107 doden tot gevolg. De machinist had geprobeerd een vertraging van 80 seconden goed te maken. De vlekkeloze reputatie van Japan Rail lag aan duigen, al zouden er wel betere veiligheidsmaatregelen komen.

Alles wat prettig is aan Japan openbaart zich op het spoor. Na Beppu reizen we richting Yufuin, een stadje vermaard om z'n vele natuurlijke heetwaterbaden, de onsen. De ryokan (herberg) waar we hebben gereserveerd biedt als extra service een privé-onsen voor iedere gast. Dat is wel een omweg waard. De treinhalte is zo landelijk gelegen dat de machinist ons vragend aankijkt: moeten jullie er hier echt uit? Even later staan we in het piepkleine stationsgebouw van Minamiyufu. Er is geen mens te bekennen, taxi's ontbreken. Maar de wachtruimte oogt als een huiskamer, met kasten vol manga, een zithoek, aquarellen aan de muur en zelf te bereiden koffie. Net als ik heb bedacht dat dit toch wel het sterkste staaltje Japanse gastvrijheid van deze hele reis moet zijn, roept mijn reisgenoot vanuit de naastgelegen wc-ruimte. 'Wanneer heb jij voor het laatst verse bloemen op een openbaar toilet gezien?'

De Trans-Kyushu Limited Express.Beeld Shubert Ciencia

Ansichtkaart

De Japan-reiziger mag kwaliteit verwachten. In de buurt van eindbestemming Beppu meldt de hostess zich nog een keer. Iedere passagier ontvangt een ansicht van de reis, die de Lily of the Valley Express heet. Met een speciaal stempel kan de reiziger op de kaart zijn trip memoreren, iets wat Japanse medepassagiers allemaal met ontwapenend enthousiasme doen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden