Het verkeerde lichaam

Voor genderjongeren was Kelly van der Veer, de transseksueel uit ‘Big Brother’, een rolmodel. Zes jongens en meisjes gaan met haar in gesprek: de jongste net aan de puberteitsremmers, de oudste al op de wachtlijst voor de operatie....

Anderhalf jaar na de operatie die haar van een jonge man in een vrouw veranderde, besloot Kelly van der Veer mee te doen aan Big Brother 3. Daarmee werd ze in een klap een rolmodel. Tot die tijd waren transseksuelen in de beeldvorming vaak slecht gelukte vrouwen met een schonkige bouw, een hoekige kaaklijn en een zware stem. Maar daar paradeerde opeens een volwaardige vrouw door het beeld.

Voor Manon (14), Nicky (17), Jaime (18) en Kim (20) was het najaar van 2001 een openbaring. Ook bij hen was de natuur in de fout gegaan. Ook zij wisten – hoe jong ook – dat ze niet verder wilden in het lichaam waarin ze waren geboren. En daar zagen ze iemand die met succes die weg al had afgelegd. Kim: ‘Ze heeft mij zo geholpen door op tv te komen. Mijn moeder zei steeds: kijk, zo kun jij ook worden.’

Kelly (27) was een van de eerste transseksuelen die al als kind medisch en psychologisch werd begeleid en als puber hormonen kreeg. In de jaren negentig werd duidelijk dat ook kinderen ervan overtuigd kunnen zijn in het verkeerde lichaam te zitten en dat hulp daarbij noodzakelijk was. Tientallen zogeheten genderdysfore adolescenten zouden Kelly’s pad volgen.

Haar naam werd synoniem voor transseksualiteit. ‘Ik ben een Kelly’, zei Manon toen ze haar klasgenoten in groep 5 vertelde waarom ze voortaan als meisje naar school kwam.

Maar met de groei van haar populariteit verdween voor veel genderkinderen ook haar voorbeeldfunctie. Want Kelly poseerde voor de Playboy en Kelly ging werken voor webcamsex.nl. Ze willen nu liever niet meer met haar worden vergeleken. Ze vinden dat Kelly hun imago verpest.

Het is kritiek die Kelly zes jaar na Big Brother met verve pareert. Ze heeft nooit de ambassadrice van transseksueel Nederland willen zijn, zegt ze stellig. ‘Ik kan niet voor alle transen een voorbeeld zijn, ik wil niet bij alles wat ik doe, bedenken of ik wel een rolmodel ben. Ik doe wat ik leuk vind en dat hoort iedereen te respecteren.’

Ze heeft de zaterdagmiddag vrijgemaakt voor een gesprek met zes genderjongeren: vier meiden en twee jongens, de jongste net aan de puberteitsremmers, de oudste al op de wachtlijst voor de operatie.

Drie uur lang vertelt ze over haar eenzame jeugd, de extreme pesterijen, de operatie en hoe ze daarna iedereen terug pakte die haar had getreiterd.

Haar webcam is razend populair en dat voelt als ‘een overwinning’: het soort mannen dat haar vroeger weghoonde om wie ze was, betaalt nu flink geld om haar te mogen bekijken. Háár, die omgebouwde! Ze zegt: ‘Iedere trans heeft volgens mij dat baldadige. De operatie is zo’n bevrijding en daarna volgt een explosie, omdat je eindelijk kunt zijn wie je bent. Dan doe je soms gekke dingen.’

Hoe voelde ze zich na de operatie? Heeft ze ook last van de hormonen? Hoe ging ze om met het getreiter? En vooral: begint na de ingreep het grote geluk? De zucht naar informatie van iemand die alles al heeft meegemaakt, is groot.

Bij het VU medisch centrum, het Amsterdamse ziekenhuis waar iedereen met genderdysforie wordt behandeld, is tijd noch geld voor uitgebreide psychologische begeleiding. Instellingen voor geestelijke gezondheidszorg (ggz) weten vaak te weinig van het onderwerp af. Daar komt bij dat ouders en kinderen zich niet kunnen verlaten op jarenlange onderzoekservaringen. Pas sinds de jaren negentig kunnen ook jongeren hormonen krijgen.

Sinds een jaar biedt Humanitas aanvullende hulp. Maatschappelijk werker Bastiaan Franse is voor drie jaar aangesteld als medewerker voor kinderen en jongeren. Hij praat met hen en met hun ouders, overlegt met hulpverleners in het land, praat met de behandelaars van het VUmc, gaat mee naar scholen om voorlichting te geven en organiseert eens in de twee maanden pubermiddagen.

Vier jaar geleden publiceerde Volkskrant Magazine een reportage met foto’s van vijf genderkinderen. De krant is die kinderen blijven volgen, de fotograaf heeft ze regelmatig geportretteerd. De afgelopen jaren hebben zich steeds meer kinderen en jongeren gemeld die bereid waren te poseren en regelmatig te praten, vaak met hun ouders. De jongste is nu acht, de oudste twintig. Twee van hen staan al op de wachtlijst voor een operatie.

‘Helaas bestaat bij het grote publiek het idee dat alle transseksuelen wereldvreemd, eenzaam, ernstig psychiatrisch gestoord, werkeloos en zielig zijn’, schreef hoogleraar medische psychologie Peggy Cohen, hoofd van het behandelteam in het Vumc, vorig jaar nog in de biografie van Kelly. Het boek Omgekeerde kinderen, dat volgend jaar verschijnt, moet dat idee in woord en beeld teniet doen.

Genderdysfore kinderen moeten, om het geluk te vinden dat voor velen zo vanzelfsprekend is, een onvoorstelbare beslissing nemen. Ze moeten zich laten opereren, levenslang hormonen slikken, ze kunnen nooit kinderen krijgen en ze dragen altijd een verleden met zich mee. Het onbegrip is vaak groot, ze worden gepest om hun uiterlijk en in de periode dat leeftijdsgenoten experimenteren met relaties en seks, staan zij aan de kant. Nicky (17): ‘Buitenstaanders zeggen weleens dat het mijn keuze is, maar voor mij is er geen andere weg. En het is een lijdensweg.’ Chiel (17): 'Voor ons allemaal geldt, denk ik, dat we een verloren jeugd hebben.'

De Nederlandse aanpak van de problematiek is uniek. Nederland was het eerste land ter wereld waar jongeren puberteitsremmers konden krijgen, zodat de typisch mannelijke of vrouwelijke geslachtskenmerken zich niet ontwikkelen, pubers tijd krijgen om na te denken over hun beslissing en een eventuele latere operatie esthetisch fraaier zal zijn.

Die aanpak roept ook talrijke vragen op. Vooralsnog ontbreekt elk objectief criterium om transseksualiteit vast te stellen; het genderteam van het VUmc voert jaren achtereen intensieve gesprekken met de jongeren, maar moet uiteindelijk afgaan op wat zij zelf vertellen. Kunnen jongeren, die mentaal nog in ontwikkeling zijn, wel een beslissing nemen met levenslange consequenties? Brengt de uitweg geluk of voorkomt die meer ongeluk?

De genderkinderen zien een document over hun leven vooral als een erkenning, zoals Kelly dat zocht toen ze zich aanmeldde voor Big Brother. Ze hopen bovendien lotgenoten te helpen, vooral die in het buitenland, waar over transseksualiteit nog veel minder openheid heerst.

Dat buitenland begint, na jaren van kritiek, de Nederlandse aanpak te omarmen. Het VUmc overlegt met artsen in Noorwegen, België, de Verenigde Staten en Groot-Brittannië over de diagnostiek bij jongeren. Ook elders worden inmiddels puberteitsremmers voorgeschreven.

Alleen al de afgelopen vier jaar hebben zich ruim 150 jongeren bij het Amsterdamse ziekenhuis gemeld. De wachtlijst voor een eerste gesprek is opgelopen tot acht maanden. Mick (14) kon deze zomer eindelijk in het VUmc terecht en krijgt nu puberteitsremmers. ‘Nog 25 prikken en dan ben ik 16’, zegt hij. Daarna mag hij bepalen of hij mannelijke hormonen wil hebben.

[Zie verder pagina 22, kolom 1]

Met oogkleppen op wachten op de operatie, is vragen om problemen

[vervolg van pagina 21]

Na een moeilijke periode, waarin hij bij elke poging tot een gesprek wegliep of het dekbed over zijn hoofd trok, kan hij er nu goed over praten. Hij tennist, hij drumt en hij basketbalt en nergens was het een probleem toen hij deze zomer zijn meisjesnaam Sara inwisselde.

Zijn moeder Lidy bekent dat ze het er moeilijk mee had. ‘Het afscheid van Sara, dat kwam wel binnen. Rationeel stond ik er achter, maar ik had er toch behoorlijk last van.’ De enige vraag van de meiden uit zijn basketbalteam was: ‘Ga je nu bij de jongens spelen?’

Voorlopig traint hij zowel bij de jongens als bij de meisjes en speelt hij in het meisjesteam van het Rotterdamse RZ. De coach heeft van de basketbalbond gehoord dat dat geen probleem is.

Via de pubergroepen bij Humanitas en via de msn en Hyves heeft hij een flink aantal genderkinderen leren kennen die samen optrekken. ‘Ze hoeven elkaar weinig uit te leggen en dat blijkt een verademing’, zegt Bastiaan Franse van Humanitas.

‘Soms worden jongeren zelfs verliefd op elkaar, ze durven te experimenteren.’

Franse probeert de jongeren bij te brengen dat ze vooral níet de puberteit moeten overslaan. ‘Met oogkleppen op wachten op de operatie, is vragen om problemen.’ Franse, zelf transgender, weet dat na de operatie vaak een dip volgt, de worsteling om de eigen levensgeschiedenis te aanvaarden. ‘Als je niet open bent tegenover anderen bestaat het gevaar dat je jezelf enorm gaat bewijzen, dat je over je grenzen heen gaat. Je vraagt je altijd af of anderen je waarderen om wie je bent.’

Daarom nodigde hij voor de laatste Humanitas-bijeenkomst, eind september, jongeren van 12 tot 20 samen uit voor een gesprek. Met zijn dertigen zaten ze die zondagmiddag in een kring, een tafel met frisdrank, roze koeken en spekkies bij de hand, om te praten over relaties, seks, geheimhouding, pesten, kinderen krijgen en dé operatie.

Twee jongens vertelden dat ze na hun operatie op school en op het werk hun mond hebben gehouden. Een werkt in de bouw: ‘Als ze het zouden weten, zouden ze er geintjes over maken.’ Over relaties was iedereen het eens: voor de operatie heel ingewikkeld, na de operatie nog steeds ingewikkeld.

Louise, die samen met Franse de pubergroepen organiseert, deelde haar ervaringen. Dertien jaar geleden werd ze geopereerd. ‘Jongens zetten me eerst op een voetstuk, maar als ik het vertel, sta ik onder aan de ladder. Liever de buurvrouw op de hoek, zonder persoonlijkheid maar mét baarmoeder, dan mij. Het is makkelijk om van mij te houden als persoon, maar de volgende stap is voor veeljongens te moeilijk.'

Daarom zijn Manon en Nicky van plan na hun operatie hun verleden te verzwijgen. Manon: ‘Ik heb een vreemde jeugd gehad en als ik straks eindelijk een relatie kan hebben, vertel ik echt niet dat ik ooit een jongen ben geweest.’ Maar eerlijkheid leidt juist tot meer begrip, volgens Jaime (18), die binnenkort wordt geopereerd. ‘Ik zou me schuldig voelen iets achter te houden voor iemand om wie ik geef.’

Voor Kelly is wel of niet vertellen sinds haar optreden in Big Brother geen issue meer. ‘Dat heeft als voordeel dat er alleen nog mannen op me af komen die ermee om kunnen gaan’, houdt ze haar toehoorders zaterdag voor. Lachend: ‘En die zijn leuk!’

In haar biografie schrijft ze hoe ze door de artsen werd gewaarschuwd dat de weg die ze zou gaan niet makkelijk zou zijn. Dat ze nooit zo zou worden als de gewone mensen op straat, dat ze haar geluk zelf moest bewerkstelligen. En kijk haar, zegt ze met een grote grijns: die avond is ze dj in de Heineken Music Hall voor vierduizend man publiek.

De treiteraars van vroeger, die haar tas in de fik staken en maandverband op haar rug plakten, komt ze weleens tegen, maar ze kan ze nu aan. Ze berust in de onbeschofte reacties die ze soms nog krijgt. ‘Mannen bieden geld om met me naar de wc te mogen.’

Nicky zegt dat mensen die ze helemaal niet kent allerlei ranzige vragen menen te mogen stellen. Kim vertelt dat soms vlak voor haar op de grond wordt gespuugd, als blijk van extreme minachting.

Maar hé, kop omhoog en borst vooruit, is de boodschap voor haar jonge lotgenoten. ‘Ik ben er niet meer onzeker over en dat moeten jullie ook niet zijn. Trans zijn geeft je toch een speciaal gevoel? Je bent apart, ze hebben het over je. Zoveel mensen zijn er hun hele leven mee bezig om er achter te komen waar het in het bestaan om draait. Wij hebben onszelf door alle ellende al heel goed leren kennen en daar kunnen we trots op zijn.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden