HET STRIJDLIED

'Ontwaakt, verworpenen der aarde', 'Morgenrood, uw heilig gloeien', 'Op socialisten sluit de rijen' - wie zingt het nog? Maandag is het 1 mei, de Dag van de Arbeid....

HET KOMT altijd onverwacht. Militante pianotonen stampen door de boxen. Wel hard, maar niet direct opwindend. De foto van het cd-hoesje toont rode spuitbusletters op een verbrokkeld stukje muur: The people united will never be defeated! Ach, ja. De punt onder het uitroepteken is ietsje uitgelopen, maar te netjes voor de echte rauwe muurbloemen die haastig en vol idealisme op huizen en fabrieken werden gekalkt. Gewoon, een keurig cd-tje van een keurige pianist op een keurig label (Hyperion).

En dan gebeurt het toch. Effectief hamert de piano lang vergeten woorden uit een dichtgeslibd geheugen. El pueblo unido jamás será vencido! Zo was het. Dat riepen we in lange optochten door de Amsterdamse, Utrechtse, Haagse en Rotterdamse straten. Voor de Chileense democratie, tegen de metro, tegen de neutronenbom, voor abortus en legalisatie van softdrugs.

De orginele melodie van Sergio Ortega, na de coup tegen Allende in 1973 al gauw uitgegroeid tot symbool van het Chileens verzet, deint loom en weemoedig door de kamer en verstopt zich daarna keer op keer in de 36 pianovariaties die componist Frederic Rzewski er in 1975 op maakte. Maar dwars door alle modernistische, pointillistische, pathetische, lichtvoetige en virtuoze vermommingen die Rzewski in deze (naar Beethovens Diabelli Variaties gemodelleerde) cyclus heeft verwerkt, glinstert steeds weer dat thema in D mineur.

We zijn terug in de tijd waarin personeelsleden nog arbeiders waren die met sterke kaken, gestaalde spieren en strakke blik op posters de klassenstrijd verkondigden. Helemaal wanneer Rzewski in variatie nummer 26 Eislers aloude Voorwaarts, en niet vergeten in de strijd gooit.

De socialistische jeugd van de Arbeiders Jeugd Centrale volksdanste in huppelpas en wisselpas op de Paasheuvel in Vierhouten, en zong volks- dan wel strijdliederen uit de bundels van Piet Tiggers (De Lijster, De Merel, De Wielewaal). André van der Louw beschreef het treffend in Rood als je hart, een geschiedenis van de AJC.

Uit het dagboek van een deelnemer aan een kamp (1922): 'We waren vanmorgen vroeg op. Om 9 uur gingen we op zwerftocht. We hebben de directe omgeving bekeken en kwamen daarna in Elspeet. [...] Na het eten kwamen we op de hei bij elkaar en leerden daar het kastiespel en het leuke spel ''ruiterbal''. Zo nu en dan kregen we een buitje regen, maar daar gaven wij niet om, we genoten. 's Avonds trokken we naar een weitje in Vierhouten. Het weitje was een fijn stuk grasveld. Er omheen een berm met berkebomen. Heel wat bewoners uit Vierhouten kwamen kijken naar deze ongewone vertoning. Er werd gedanst met een gevoel zoals ik het bij onze jongens en meisjes nooit te voren zag. De Zonnebloem ging fijn. Was het omdat we ons zo één voelden met de natuur?'

Waar is de tijd gebleven dat koren als De Stem des Volks en Morgenrood massaal en vierstemmig De Internationale aanhieven, en de eerste mei waarlijk een feestdag was?

De Stem des Volks is een oratoriumkoor geworden. Het marschlied van de VARA ('Hallo hier Hilversum, hier is de VARA, de omroep van het vrije woord') klinkt niet meer in de ether. En ook de roep van de rode haan is verstomd. De CPN is opgegaan in GroenLinks. Socialistische heilstaten bleken totalitaire systemen, idealen zijn ingeruild voor lifestyles.

'Ontwaakt, verworpenen der aarde', 'Morgenrood, uw heilig gloeien', 'Op socialisten sluit de rijen' - wordt het eigenlijk nog gezongen, op de eerste mei, of is met de geloofwaardigheid van politieke idealen ook die van de muziek verdwenen?

Het Projectkoor Morgenrood - in de jaren negentig ontstaan uit de ontzielde overblijfselen van het in 1946 opgerichte, aan de CPN verbonden koor Morgenrood - doet nu per jaar één project waarvoor de muziek speciaal wordt geschreven. Een binding met een politieke partij is er al tijden niet meer. Heel toevallig hebben ze niet zo lang geleden nog een poging gedaan Morgenrood in te studeren, aldus koorlid Roelof Langman. Ze hadden een optreden in het Henriëtte Roland Holsthuis en de bewoners wilden dolgraag dat ze ook Morgenrood zongen.

Langman: 'Het ging van geen kant.' Maar de bewoners zelf knalden het er zo uit. Het was zelfs 'heel ontroerend'. Er was opeens een enorm sterke emotie in de zaal. 'Als je zingt en die mensen zingen mee, dan komt er wat anders bij kijken, want dát zijn de mensen die echt nog hebben gevochten voor een menswaardig bestaan.'

Ook de cd De rooden roepen, een heruitgave met oude VARA-opnamen van De Stem des Volks onder leiding van Anton Krelage (Broeders, verheft u ter vrijheid, De eerste mei, Eens, Strijdmars der arbeiders), is goed voor kippenvel en een flinke portie weemoed. Is het pure nostalgie? Ongeloof om zoveel naïeviteit, die spreekt uit heldhaftige refreinen als Milioenen proletaren/

Weldra zal de zegepraal/Kronen d'onbesmette waap'nen/Van ons heerlijk ideaal? Of is het een variant op het Wilhelmus-gevoel, die toch altijd wat genante ontroering als na sportieve overwinningen of bij herdenkingen het volkslied klinkt?

'Het is niet alleen nostalgie', zegt Bep Zegers, opgegroeid in 'een rood nest' en ruim twintig jaar alt van De Stem des Volks, afdeling Amsterdam. Als voorzitter maakte ze in 1998 het honderdjarig jubileum mee, in het Concertgebouw in Amsterdam.

Morgenrood, ja, vanzelf. 'Een heleboel mensen waren echt aangedaan. Ze gingen ook allemaal staan.' Maar ook nu nog, vindt Zegers, hebben de teksten betekenis. Er is dan wel het één en ander bereikt, zoals de achturige werkdag, maar 'als je al die onderdrukking in de wereld ziet, is er nog een hoop te doen'.

'Het heeft helemaal niks met nostalgie te maken', zegt pianist Frederic Rzewski vastberaden. 'Dit lied is van vandaag, kijk maar naar de wonderbaarlijke genezing van Pinochet. Die man loopt nog steeds vrij rond.'

'Mijn haren staan nog altijd recht overeind als ik die liederen hoor', zegt acteur en cabaretier Rob van de Meeberg. 'Aan de ene kant irriteert het me omdat het allemaal zo simplistisch is, maar aan de andere kant raakt het toch een snaar.' Ook bij Van de Meeberg thuis werden De Internationale en het Solidariteitslied er met de paplepel ingegoten. Van de Meeberg senior was dirigent van het Arbeiders Zangkoor, broer Wim dirigeerde het Haagse strijdkoor Jan en Alleman, en Rob van de Meeberg heeft een lange staat van dienst als geëngageerd cabaretier (cabaretgroep Honoloeloe) uit de school van Jaap van de Merwe.

Met Van de Merwe zette hij een moderne versie van De Internationale op de plaat en hij componeerde zelfs nog een strijdlied voor Chili (We kunnen de ogen niet sluiten) dat heel populair werd. 'Het is ook eng', zegt Van de Meeberg over dat onbestemde gevoel dat de kop opsteekt wanneer veel mensen bij elkaar eenzelfde ideaal bezingen. 'Nationale oprispingen en socialistische idealen liggen dan toch heel dicht bij elkaar.'

'De kracht van El pueblo unido', vermoedt Ortega zelf, 'ligt in de combinatie van de onopgesmukte leus met die heel lyrische melodie.'

Ortega, nu directeur van het conservatorium van Pantin nabij Parijs, hoorde z'n lied bijvoorbeeld bij de betogingen tegen de sjah van Iran. Hij hoorde het in Arizona - waar Frederic Rzewski de pianocyclus speelde. En hij speelt het zelf ook nog vaak; uiteraard op 11 september, de dag van de coup, nu 28 jaar geleden.

Een paar maanden voor de coup van Pinochet liep hij over een plein in Santiago en hoorde hoe een straatzanger de menigte probeerde mee te krijgen. 'El pueblo unido jamas sera vencido!', riep hij wel duizend keer, en de mensen riepen het hem na.

Thuis besefte Ortega, lid van de links geörienteerde groep Unidad Popular, dat er méér nodig was voor die wanhopig gewenste eenheid, iets beyond the cries. Enkele dagen later, op een zondag, ging hij achter de piano zitten en speelde het lied in één keer. Twee dagen daarna speelde de groep Quilipayun het tijdens een meeting in Santa Lucia. 'Het was direct een succes.'

Op 28 februari 1959 wordt de AJC opgeheven. Een poging tot radicale koerswijziging had niet mogen baten.

Simon Carmiggelt in die tijd in Het Parool: '[...] Geheel onvoorbereid, koop ik bij het station Het Vrije Volk en wat staat op de voorpagina? Een foto van de AJC, in Vierhouten bezig te dansen op. . . jazzmuziek! Zijgen dan alle normen ineen? Is er geen enkele zekerheid meer om je aan vast te klampen? Jazz op de Páásheuvel, waar sinds jaar en dag de klanken van licht ontstemde mandolinen zo onweerstaanbaar noodden tot een bronwaterfrisse volksdans, die verrukkelijke uiting van typisch sociaal-democratische levensblijheid. . .'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden