Het slachtofferschap als prestatie

Temidden van de kandidaten voor de uitverkiezing tot Grootste Nederlander aller tijden, neemt Anne Frank een bijzondere plaats in...

De vraag is vaker gesteld: wat zou er van Anne Frank zijn geworden als ze de Tweede Wereldoorlog en het concentratiekamp Bergen-Belsen had overleefd? En wat zou er dan met haar dagboek, na de Bijbel misschien wel het beroemdste boek ter wereld, zijn gebeurd? De antwoorden liggen voor de hand: Anne Frank zou, net als de andere overlevenden van de vernietigingskampen, een kil onthaal hebben gekregen in het naoorlogse Nederland. En haar dagboek zou vermoedelijk nooit zijn uitgegeven, althans niet in de vorm die de wereld nu kent, als een symbool van het geloof in de goedheid van de mens.

Een logisch gevolg daar weer van: Anne Frank zou nooit zijn genomineerd als grootste Nederlander aller tijden, in de KRO-verkiezing waarvan de uitslag op 15 november bekend zal worden gemaakt. Geen Kamerlid zou het ook in zijn of haar hoofd hebben gehaald om te pleiten voor naturalisatie van de statenloze Anne Frank. En het Historisch Nieuwsblad zou het 'Amsterdamse Montessori-meisje' nooit op voorhand al hebben verkozen boven Erasmus, Willem van Oranje, Michiel de Ruyter of Rembrandt van Rijn.

Anne Frank overleefde Bergen-Belsen niet, ze stierf in maart 1945, enkele weken voor de bevrijding, vijftien jaar oud. Cynisch genoeg levert juist dat haar zestig jaar later een nominatie op voor de Grootste Nederlander aller tijden. Het slachtofferschap als verdienste. Anne's vader, Otto Frank, overleefde het concentratiekamp – Auschwitz – wel. Otto Frank, maar ook vrienden van hem die hij voorlas uit het nagelaten dagboek van zijn dochter, zag dat het materiaal grotere draagwijdte had dan alleen de familie. Het viel evengoed nog niet mee een uitgever te vinden in die naoorlogse jaren waarin veel Nederlanders liever niet herinnerd wilden worden aan de oorlog en aan de jodenvervolging, maar in 1947 verscheen de eerste druk van Het Achterhuis, in een oplage van 1500 exemplaren bij uitgeverij Contact.

Het boek was matig tot redelijk succesvol – er verschenen Franse, Duitse en Engelse vertalingen – maar de echte doorbraak kwam pas nadat het boek in 1955 in Amerika werd bewerkt tot een toneelstuk, The Diary of Anne Frank. Het toneelstuk werd een eclatant succes en sindsdien beleefde ook het dagboek wereldwijd herdruk op herdruk.

Voor Amerikanen werd het dagboek van Anne Frank de primaire bron van informatie over slachtoffers van de nazi's, Anne Frank zelf groeide uit tot een idool, naar wie straten, scholen, jongerencentra en plantsoenen werden genoemd, haar portret verscheen op munten en postzegels. Desondanks wisten veel Amerikanen niet dat Anne Frank stierf in een concentratiekamp, zo merkte een medewerker van het Anne Frank Centrum in New York begin jaren tachtig al op.

De levenskracht van een meisje dat in moeilijke omstandigheden opgroeit was als beeld blijkbaar aantrekkelijker dan de werkelijkheid van onderduiken, verraad, concentratiekamp en dood.

In Nederland werd ook niet op een altijd even fijnzinnige manier met de erfenis van Anne Frank omgesprongen. Anne Frank werd en wordt met graagte aangehaald in de strijd tegen 'racisme en fascisme' en voor vrijheid en democratie. Boeken, films, documentatiemateriaal voor scholen, gaandeweg ontstond wat NIOD-medewerker en Anne Frank-onderzoeker David Barnouw een heuse 'Anne Frank industrie' noemde.

Afgezien daarvan kende de nieuwsgierigheid naar Anne Frank geen grenzen. Dat zij ooit aangifte deed van een gestolen fiets – toen ze nog onbekommerd in Amsterdam-Zuid woonde – werd als belangrijke ontdekking gepresenteerd. De Duitse schrijfster Mirjam Pressler meende in het dagboek van Anne Frank het moment te zien dat het meisje haar eerste orgasme beleefde.

Groot was de opwinding toen vijf ontbrekende dagboekpagina's werden teruggevonden en stond Henriëtte Boas vrijwel alleen toen zij stelde de vondst 'noch van historisch noch van persoonlijk belang' te vinden. Op de bewuste pagina's liet Anne Frank haar licht schijnen op het huwelijk van haar ouders.

Intussen groeide het aantal bezoekers van het Achterhuis explosief, tot meer dan 600 duizend per jaar. Ondanks herhaalde uitbreidingen staan er nog dagelijks lange rijen toeristen op de Prinsengracht. 'De cultus van Anne Frank' maakte haar belangrijker 'dan ze in wezen was' meende Henriëtte Boas en Max Pam wees er in 1993 in een geruchtmakend artikel in NRC Handelsblad op dat het dagboek van Anne Frank eigenlijk helemaal niet ging over de idealen die de Anne Frank Stichting in haar naam uitdraagt, wat hem op felle kritiek kwam te staan.

Mocht Anne Frank straks worden gekozen tot grootste Nederlander aller tijden, dan is vooral de argumentatie interessant. De meeste genomineerden danken hun aanwezigheid op de lijst aan de prestaties die zij ooit leverden. Anne Frank dankt haar uitverkiezing juist aan het feit dat zij ervan werd weerhouden om een stempel op onze geschiedenis te drukken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden