Het orakel zit in een doosje

Bhagwan is zijn lichaam ontstegen, maar Poona bloeit en knuffelt als nooit tevoren. Zijn de Nederlandse sannyasins onzichtbaar geworden? Over satrapen en spijtoptanten uit een geruchtmakende sekte op de drempel van de nieuwe eeuw....

WAT ZE IN de kroeg gelachen hebben, toen kunstschilder Hendrik L. uit Z. vertelde dat hij bij de Bhagwan was gegaan 'omdat je HET daar met iedere vrouw mocht doen'. En vervolgens een kring-evaluatie in het Drentse Uffelte voor Hendrik uitliep op een fiks pak slaag van de echtgenoot die 'het' eerst wezenloos glimlachend had getolereerd, maar op aandrang van de begeleider 'best wel een stuk boosheid en een stuk jaloezie naar de ander toe' had mogen uiten.

Zoveel jaar na dato ligt dat kroegverhaal opeens véél genuanceerder: in een encounter-groep vertelde de vrouw in kwestie als kind door haar vader te zijn misbruikt. Er was een vrijwilliger nodig om de rol van de vader na te spelen en Hendrik L. meldde zich wel. 'Ze vond me veel te aardig.' Vrije seks smaakte Hendrik T. meer dan 'de soep die Bhagwan kookte van allerlei varianten op filosofisch gebied. Bhagwan hanteerde gejatte Reichiaanse methoden om mensen van beschadigingen uit hun jeugd af te helpen'.

Na 'een beetje rebirthing' en wat 'biogenetisch gestoei' hield de kunstschilder het voor gezien. Hij hoefde niet naar de Indiase ashram Poona, waar bedevaartgangers zweverig en zwijmelend in oranjerode gewaden vandaan kwamen en zich sannyasin ('iemand die op zoek is naar zichzelf') mochten noemen. 'Voor mij was Bhagwan een charlatan.'

Sannyasins, bestaan die nog, anno 1997? En wat is er geworden van het idee om naties en godsdiensten op te heffen? 'You will live my dream', profeteerde Bhagwan Shree Rajneesh (later Osho genoemd) op zijn sterfbed in 1990.

Zeker, de Osho Commune in Poona mag zich als een spirituele Club Med voor reli-toeristen verheugen in meer dan honderdduizend bezoekers per jaar. Maar het 'Bhoedda-veld' aan de Noordzee is verschrompeld, communes zijn veelal uit elkaar gespat en oranjegekte is alleen nog verbonden met Koninginnedag, voetbal en schaatsen.

In spiritueel centrum Osho Super Nova aan de Amsterdamse Looiersgracht klonteren overdag wat bezoeksters samen bij kaarslicht en landerig klinkende muziek. 's Avonds zijn daar activiteiten voor persoonlijke groei: zoals mantra's zingen voor de goden, sjamaans drummen (voor geneeskracht en inspiratie op je levenspad), 'cranio-sacrale' sessies door een Amerikaan die klinisch dood was, voice-healing voor het gewonde kind in ons, en maan-ceremonies voor vrouwen, o.l.v. Angie Eagle Bear Woman (veer en bergkristal meenemen!).

Voor bevrijdende therapie van totale overgave - van trainingen in orgasme (375 gulden ) tot leiderschap (1150) - staat de Multiversity dan wel Humaniversity te Egmond aan Zee open. Het knuffelgehalte is als vanouds hoog en de oerschreeuw der participanten mag er zijn. Doel: je los maken van je ego dat misvormd is door religie, opvoeding en omgeving. Ieder mens is goddelijk en kan in dit bestaan tot zelfverwerkelijking geraken; Osho heeft het zelf beloofd. Overigens zijn journalisten hier minder welkom.

'Doe je ogen dicht, ontspan je kaken, voeten op de grond en voel wat je voelt. Vind een of twee woorden die je gevoel van dit moment het best beschrijft'. Plaats: Delft. Publiek: studenten. Doodse stilte gaat vooraf aan de lachmeditatie, gegeven door Dhyan Sutorius van het Centrum ter Bevordering van het Lachen uit Duivendrecht. 'Wat je ook voelt, voel er een ja voor. Lukt het lachen niet? Accepteer dan: het lukt niet, ha. Ha, het lukt niet, hahaha.' Zegt hij.

De zaal hinnikt. Lachen vanuit de buik als stressverdrijvende oefening. Lachen om je favoriete problemen. Sutorius laat zijn publiek 'douchen van binnen', zoals hij dat in Poona heeft geleerd. Scheepsarts geweest. Z'n jarenlangepraktijk als dermatoloog van de hand gedaan. 'Ik heb in knaloranje spreekuur gedaan. In het begin was dat hetmoeilijkste van sannyasin zijn.' Qua lachen is hij nog steeds in Osho.

'Het boek van Tantra zegt: laat je meedrijven met de rivier, maar ik heb ontzettend tegen mijn rivier op gezwommen, dus wat leerde ik? Dat je niet alles naar je hand kunt zetten. Mijn lach-workshops gaan in feite over acceptatie en loslaten. Lachen maakt heel.'

'Ik heb door Osho geleerd als héél mens te leven', zegt de 43-jarige Samata, aankomend architecte. 'Door hem heb ik geleerd met emoties en gevoelens om te gaan. Om die niet op een ander te projecteren. Daar zijn meditatietechnieken voor die ik in mijn leven heb geïntegreerd.'

Sinds haar 26-ste was Samata regelmatig in Poona (later Oregon), waar het saamhorigheidsgevoel haar trof. En de seksuele uitspattingen? 'Al die wilde verhalen zijn over het algemeen waar. Poona was een soort laboratorium. Voor mij als dogmatisch gereformeerd opgevoed meisje was het een doorbraak; dat je niet vanwege het vrijen meteen je hele leven aan een bepaalde persoon vastgeklonken zat.'

Samata heeft haar Bhagwan-naam behouden. Maar kralenketting en medaillon plus fotootje van de goeroe liggen in een doosje. 'Ik kijk er niet meer naar om. Ik heb nu geen verlichte meester meer nodig.'

Anders ligt dat bij cabaretier-tekstschrijver-kleinkunstdocent-regisseur George Groot. Zoals Don Camillo dat deed met het Christusbeeld, heeft hij vóór onze afspraak even tegen de kralenketting (mala) aangepraat. 'Dan denk ik: hé ouwe, help me eens effe.' In dit geval weet Groot (voorheen swami Anand George): op je qui vive wezen voor 'lafkonterige, weinig positief ingestelde journalistiek.'

Groot had alles wat zijn hartje begeerde. Succes met cabaret, schat van een vrouw, maar niet gelukkig. Op vakantie las hij 's nachts in zijn tentje Jan Foudraines boek over Bhagwan de gezegende. En een jaar later zou ook hij de duim van de Indiase goeroe ter initiatie op zijn voorhoofd voelen. 'Ik had een verlichte meester erkend, een belangeloos mens bij wie je je wantrouwen kunt afleggen.'

'Als je ouders tegen je zeggen: het is goed om de middelbare school te doen, dan denk ik: jaja, maar het is ook jullie belang. Ik heb het als een enorm geschenk ervaren dat ik iemand tegenkwam die niet praatte vanuit een belang.'

We zijn 20 jaar verder: heeft wijlen Bhagwan zijn discipel George Groot veranderd van ongelukkig in gelukkig mens? Lange stilte. 'Ik hanteer de term geluk niet meer. Je hebt wel eens de sleutel in huis laten liggen, terwijl de voordeur al is dichtgetrokken. Dat is vreselijk, maar het is geen ultieme ramp. Dat geldt ook voor teleurstellingen met mensen.

'Ik denk altijd dat de winst in kleine dingen zit. Ik heb de neiging in paniek te raken en kwaad te worden. Als iets me niet bevalt, denk ik dat het nooit meer ophoudt: het verkeer in Amsterdam, het slechte weer. Elke week ga ik naar een lezing van Alexander Smit die dezelfde kwaliteit heeft als Bhagwan en hij zegt dan: zég, heb je wel eens een wolk zes maanden boven de stad zien hangen? Nou dan.'

NIJVER HEEFT Groot ooit kleding in een teiltje oranje of wijnrood zitten verven, de kleuren van het sanyassin-uniform. 'Zolang jij dit soort kleren aanhoudt, moet je niet denken dat ik tegen je praat', had Ivo de Wijs hem eens toegebeten. 'Dat vond ik wel helder.' Groot, thans gestoken in custardgeel colbertje, is ook nimmer van zijn stuk geraakt door schandalen rond zijn goeroe; door provocerende uitspraken over Hitler. Maar wierpen die dan geen smet op de puurheid die hij zocht?

'Als jij het woord puur inbrengt, dan zeg ik: dat is het niet. Puurheid is een van de valkuilen op onze zoektocht naar esoterische dingen en religiositeit. En wat kunnen mij trouwens die uitwassen schelen! Ik ga toch ook niet zeggen dat de effectenbeurs maar moet opdonderen omdat er wat heren hebben geknoeid?

'Ik denk nog steeds: wat heerlijk dat ik Bhagwan ben tegengekomen. Sommige mensen gaan pendelen, gaan in hypnose of leggen tarotkaarten om achter bepaalde dingen te komen die niet in hun bewustzijn zijn opgeslagen. Ik kijk naar de foto van Bhagwan. Om uit te vinden wat ik weet, maar waarvan ik niet wist dat ik 't wist. Begrijp je wel?'

In Osho-kringen bestaat een hiërarchisch verschil tussen sannyasins die Bhagwan ooit live zagen (prominenten: Ramses Shaffy, Albert Mol) en hen die hem alleen van de video kennen. 'Bhagwan, nooit geboren en nooit gestorven' is een videogoeroe geworden. Favoriete boodschap: het gezin verpulvert elk persoonlijk geluk; pas in de commune kunnen kinderen zich vrij ontplooien. Los van hun ouders.

In privé-ontmoetingen (darshans) verordonneert The Guru of the Vagina wie met wie moet samenwonen en wie uit elkaar moeten gaan. De darshan is al gauw synoniem voor orgie; vrouwen met grote borsten genieten zijn voorkeur. Tijdens encounter-sessie mogen volgelingen toekijken hoe vriend of vriendin seks met een ander bedrijft. Explosies van jaloezie leiden tot geweld.

Minder bevoorrechte sannyasins moeten van vroeg tot laat werken in de ashram, in ruil voor kost en inwoning. Worshippen heet dat. Door fysieke uitputting en het ontmoedigen van lezen kunnen gelovigen gemakkelijk worden gemanipuleerd. Intellectuele westerse sanyassins pogen via prostitutie en drugstransporten aan geld te komen. Bhagwan's rechterhand Sheela is met Ma Puja (alias dokter Mengele) verantwoordelijk voor medische onderdrukking en toxicologische experimenten.

Het is 1980 als Bhagwan soms op één middag vijf tandartsen bezoekt om zich met lachgas te laten drogeren. Behalve een verzameling gouden Rolexen, liefst ingelegd met diamanten, zal het zwaar bewaakte orakel 97 Rolls-Royces aanschaffen (zijn streven was om er 365 te bezitten, voor iedere dag van het jaar één). In 1981 wordt het vermogen van zijn foundation op 80 miljoen dollar geschat. Doorgedraaide satrapen zijn verantwoordelijk voor een bomexplosie; in het zelfde jaar laat Bhagwan Poona achter in chaos. Hij landt in New York met de boodschap: 'Ik ben de Messias'.

DE NIEUWE utopie is Antelope, Oregon (die in vier jaar tijd 120 miljoen dollar zal opslorpen). Bhagwan krijgt de meerderheid bij gemeenteraadsverkiezingen, fondswervers vliegen de wereld rond onder het motto Moses invests, Jesus saves, Bhagwan spends.

Hersenspoeling, intimidatie en manipulatie zijn aan de orde van de dag, plastic handschoenen bij seksueel verkeer verplicht. Homoparen worden verstoten. Anderen krijgen te opeens horen dat ze seropositief zijn, zoals de Amsterdamse arts H. Ten onrechte, zoals bij zijn terugkeer in Nederland zal blijken. (H. wil er nu niet meer aan herinnerd worden.)

Bhagwans lijfwacht Sheeva (Hugh Milne, auteur van het onthullende boek Bhagwan, the God that failed) ontvlucht het zwaarbewaakte paradijs, waar sannyasins de opdracht hadden de autochtone bevolking daags voor de verkiezingen met haldol en salmonellabacteriën te vergiftigen.

Na Sheela's vlucht in 1985 naar Duitsland (waar ze twee jaar in de cel zit), wordt Bhagwan verantwoordelijk gesteld voor wandaden en op een vliegveld in Noord-Carolina in de boeien geslagen. De media-messias komt er met een boete van 400 duizend dollar van af, vliegt als een paria de wereld rond en sterft op 19 januari 1990 aan een hartaanval.

Poona is herrezen. De Osho-mythe leeft voort. Trouwste ambassadeur in Nederland is Jan Foudraine, antipsychiater. Een ontmoeting met hem is één lofzang op de sekteleider.

'Foudraine: 'Bhagwan schiep bewust misverstanden! Dat hele circus met die Rolls-Royces was toch ook een absurditeit? Hij vond het prachtig dat Bild Zeitung naakte vrouwen uit de tantra-groep fotografeerde. Ik begreep precies wat ie aan het doen was: publicity, publicity! Het hoorde er allemaal bij: dat zijn vertrouweling Sheela er vandoor ging met 55 miljoen dollar; dat Bhagwan haar verweet van de ranch in Oregon een concentratiekamp te hebben gemaakt. Ach, allemaal circus'

'Met die hele flikkerse boel heeft hij alleen maar de media gebruikt. Het is nu allemaal rustig opgedroogd, er was ook nooit sprake van een beweging. Wel van centra. Er zijn niet zoveel centra meer. De grap is voorbij. Iedereen heeft nu zijn eigen weg gevonden. Waar het om gaat is dit: zijn gedachtegoed wordt nu wereldwijd verspreid.'

Foudraine omschreef de goeroe der goeroes als 'gras dat dwars door beton heen groeit'. Als 'een penis van licht die diep in mij is gestoken', en 'een vuurpijl in mijn reet'. Er ging een 5000-volt-klap door hem heen toen hij Hem in Poona zag, want 'daar zat een lege huls, een lichaam met niks, behalve onvoorstelbare intelligentie en liefde'.

Twintig 20 jaar na dato is swami Deva Amrito, zoals hij toen heette, behoedzamer met metaforen. Zeker is, zegt hij, dat politici in India nu pas durven spreken over 'het grootste religieuze genie' dat daar ooit heeft geleefd.

'Het wonderlijke van Osho was ook dat hij, afgezien van zijn provocaties, een enorm gedachtegoed produceerde. Hij lulde maar door, hij vulde 600 boeken en duizenden tapes. Over overbevolking, ontbossing, strafrecht en de noodzaak van een wereldregering. Dit alles verknoopt met de primaire, esoterische boodschap over zelfrealisatie. De definitie daarvan is: dat je je van kruin tot voeten realiseert dat je bewustzijn bent en niet het lichaam, noch het complex van denken, voelen en verlangen.'

Foudraine voelt zich 'gefrustreerd' om steeds maar 'cynische lulkoek' te moeten aanhoren van journalisten die zo 'in de war' zijn dat ze één ding niet snappen: de mensheid pleegt collectief zelfmoord als we onze oren dichtstoppen voor de waarheid van de verlichte meester.

Foudraine is een kwispelstaartende hond genoemd die op commando van His Masters Voice blaft, men doet maar. Want: 'Er is een trendwijziging waarbij veel mensen minder bevooroordeeld denken over het unieke fenomeen. Vier jaar geleden was ik in Poona en er gaan meer mensen heen dan ooit tevoren.' In tegenstelling tot anderen had Foudraine nooit 'de infantiele wens' om huis en haard in te ruilen voor de commune. 'Ik was net even wat intelligenter, want het gaat er helemaal niet om ergens lijfelijk bij te horen.'

In zijn recent verschenen boek Bunkerbouwers (een aanval op de pillen-psychiatrie en het gezin als bron van traumata) noemde Foudraine de gang naar de verlichte meester een noodzaak voor iedere psychotherapeut die zijn vak serieus neemt. ('Maar van de Volkskrant tot NRC Handelsblad waren de kritieken zuur, benepen, cynisch, meesmuilend. De bekende toon. Debilitas mentis.')

Bhagwan heeft hem bevestigd in zijn inzicht dat mensen zich met hun gevoelens verschansen achter bunkerdikke muren. 'Muur-conscious worden, daar gaat het om! Je niet laten bedwelmen door de pillen-fabrikanten die mevrouw Borst in hun zak hebben.

'Ik heb het geluk dat de Bhagwan-klap nog steeds in me doorklinkt.' De Krishnamurti-klap idem. Goed, er zijn nu new age-centra 'maar dat is allemaal bungy jumping, zoals Alexander Smit zegt. Echte spiritualiteit is dat je op een dag als ego sterft, als personality, maar lichamelijk volkomen intact blijft. Kun je me volgen?'

Is Foudraine misschien zelf een beetje gestorven? 'Daar valt', zegt de psychiater op gedempte toon, 'niets over te zeggen. Wanneer weet je dat, goeie vraag. Iemand die dat is overkomen, praat er niet over. Je zou hem hier in Amsterdam zo winkelend kunnen tegenkomen en je hebt echt niks in de gaten, echt niet.

'Oké, ik heb aan dat circus meegedaan, al vond ik het helemaal niet zo leuk die rooie kleren en zo. Sindsdien ben ik ben gewend geraakt aan een persona non grata-toestand. Omdat ik die krankzinige His Masters Voice heb gehoord waarvan jij en ik niet weten waar die vandaan komt, nemen journalisten en collega-psychiaters mij niet serieus.'

Maroesja Perizonius (26) was zes jaar toen Bhagwan haar op vakantie in Poona de mala omhing. 'Toen mijn moeder me vroeg of ik wat wilde zeggen, heb ik ons adres in Leiden opgegeven. Daar moest hij heel hard om lachen. Toen hij zijn hand op m'n hoofd legde, voelde ik het branden. Zoiets heb ik daarna nooit meer gevoeld.'

Haar sannyasin-naam werd Chandra. Op de lagere school werd ze gepest om haar rode kleren. 'Ze vroegen of ik het fotootje van m'n hond om m'n nek had hangen. Of dat het m'n opa was. Ik leefde in twee werelden. Op school deed ik de mala liever af. Nog jaren heb ik een weerzin gehad tegen rooie kleren. Nu pas begin ik af en toe weer wat te kopen dat een beetje rood gekleurd is.'

In de zomer van 1985 verhuisde ze met haar moeder naar de Stad Rajneesh-commune in Amsterdam. 'Een prettige tijd. Er woonden toen ongeveer 200 mensen, het was één grote familie. Mijn moeder werkte bij de Nederlandse editie van The Rajneesh Times, maar ze vond er niet wat ze gehoopt had te vinden: gelijkheid voor iedereen was een utopie.' Op haar zeventiende kwam Marjoesja in opstand. 'Ik wilde niks meer te maken hebben met wat zweverig of alternatief was.'

Toch is ze op haar 21ste nog even in Poona teruggeweest. Haar interesse in oostelijke religies bleef, 'maar het achterna lopen van een goeroe is niks voor mij'. De mala doet ze niet weg. 'Die ligt als een sieraad op mijn nachtkastje. Ik ben er nooit echt ongelukkig door geweest. Wel heb ik heel lang gewoon normaal willen zijn. Ik ben nu gewoon wie ik ben en daarmee uit.'

Huub Beckers uit Monnickendam was jaren Bhagwans zaakgelastige in de lage landen. In 1984 kreeg hij als groepstherapeut verwarde geesten aan het huilen in een geruchtmakende IKON-documentaire van Wilhelmina Hoedeman (toen Ma Arihanto, thans getrouwd in Australë). Wim de Bie noemde hem 'een fascistoïde etterbuil'. Kort daarna verbrak deze swami Anand Niketana de band met de religieuze multinational, 'ziek van al dat blinde doormarcheren'. Beckers is organisatie-adviseur en wil niet meer over zijn Bhagwan-verleden praten. 'Ik heb er mijn bekomst van.'

KAI KOHNSTAMM, 21 jaar toen ze 'wanhopig ergens bij wilde horen', heeft haar mala verbrand - na zeven jaar sannyasin-schap. Huishoudster geweest van Ma Lativa in Keulen, 'die in Europa geld ronselde voor de ranch in Oregon'. Afgeknapt op nachtdiensten in een zelf opgezette Bhagwan-discotheek te Hannover. Op eigen houtje naar Oregon gegaan. Daar voor straf 'gedegradeerd'.

'Om te kunnen blijven, moest ik een lening afsluiten. En dat na alles wat ik gedaan had - ik heb nota bene nog geld uit België doorgesluisd uit de verkoop van een huis van een aristocratische mevrouw, want vooral mensen met veel kapitaal waren zeer welkom. Ik had er spuug-genoeg van. Maar ik stond voor een waanzinnig dilemma: de buitenwereld werd als boos afgeschilderd. In die zin was het een pure sekte, waar ik heel erg in was gaan geloven.'

Nu woont ze in Purmerend, heeft drie kinderen en inmiddels een staat van dienst bij de opera achter zich. 'Vrienden hebben me door alle huilbuien heen gesleept. Die Bhagwan-tijd heeft me losgemaakt van mijn achtergrond. Maar dat had ik óók met een studie of een verre reis kunnen bereiken.'

Het wijnrood is vervaagd; op de drempel van het nieuwe millenium straalt de Osho-gemeenschap in Nederland een New Age-aura uit. Vier jaar geleden poogde ze nog een zendmachtiging te krijgen. Vergeefs.

Maar het Osho-virus is hardnekkig, er zijn naar schatting zeker twintigduizend sympathisanten. Lief en omhelzerig voor elkaar (schijnbaar vrij van irritatie, haat en afgunst) - zoals Frank Wiering ze in de jaren tachtig voor de VPRO filmde. Of zoals 'Prem' in Emmen, die niet met haar ouders mocht zoenen omdat Bhagwan-dokters zeiden dat ze daar aids van zou kunnen krijgen. Ze is als een Jehova's Getuige zo onwrikbaar in de leer. Ze heeft Het Licht gezien. Ze laat de warmte van de roodwollen deken niet meer los. Ze is te benijden: ze is de Nieuwe Mens. Ze bekijkt me meewarig.

Ik ken haar onder een andere naam. Ze is een oud meisje, geurend naar wierook. Ze is dweepziek tot de laatste snik. Ze komt in de beste families voor.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden