Het mausoleum van Giscard d'Estaing

Het vulkanengebied van de Puys is de toeristische troef van de Auvergne. Valéry Giscard d'Estaing, ex-president van Frankrijk, denkt nog veel meer bezoekers te kunnen lokken....

DE AVOND valt snel over de steengroeve. Er staat een gemene poolwind en het mottert. Volgens het weerbericht wordt Clermont-Ferrand, vijftien kilometer verderop, vannacht met min tien de koudste plek van Frankrijk. Happers, grijpers en bulldozers werken zich evenwel onverdroten dieper de aarde in, hun schijnwerpers als boze ogen gericht op de bruine grond. Je hebt er een flinke portie fantasie bij nodig, maar in deze woestenij moet binnen twee jaar 'het enige grote culturele project van het jaar 2000' verrijzen.

De formule komt uit de mond van Valéry Giscard d'Estaing. De ex-president van de Franse Republiek is tegenwoordig president van de Regioraad van de Auvergne en voorzitter van het Parc naturel Régional des Volcans d'Auvergne. Daarnaast is hij méér dan geestelijk vader van het project Vulcania, nu nog een druilerige bouwplaats, binnenkort de verhoopte ontvanger van een half miljoen toeristen per jaar.

In de warmte van een bouwkeet staan een stuk of vijftien mannen, het puikje van het regionale bedrijfsleven. Monsieur le Président Giscard d'Estaing torent met zijn ruime één meter negentig boven de ondernemers uit. Hij heeft de werkzaamheden zwijgend in ogenschouw genomen. Nu eet hij met gratie een petit-fourtje. Hij knikt minzaam wat lokale ondernemers toe die van zijn schepping zullen profiteren. Hij veegt zijn vingers af, stapt de deur uit en zwaait de rubberen kaplaarzen die hij voor de gelegenheid onder zijn kostuum draagt, het portier van een zwarte Citroën XM in.

En weg zoeft de president. Claude Liebermann, kleiner, dikker, jonger, vice-president van de regioraad Auvergne, wuift zijn baas uit. 'De Auvergne', vertelt de tweede man even later, 'had al jaren behoefte aan een project van formaat'. De troef van de regio - hij wil niet zeggen de enige troef - zijn de dode vulkanen. De Puy-de-Dome is de bekendste. Er lagen plannen voor een vulkaan-museum. 'Monsieur le Président zag dat dat te passief, te ouderwets was.' Het moest wetenschappelijk worden, pedagogisch en ludiek tegelijk. En interactief uiteraard. 'Nu krijgen we hier een vulkanenpark waar je in de krater kunt afdalen. Waar je via televisies live in contact staat met alle vulkaanuitbarstingen op hetzelfde moment in de hele wereld.'

De Oostenrijkse architect, 'scenograaf en museograaf' Hans Hollein ontwierp een gestileerde vulkaan, waarin de bezoeker tot twintig meter onder het maaiveld verdwijnt. Maquettes van de dode vulkanen van de Auvergne, en van hun grote actieve broers elders in de wereld, moeten het publiek wegwijs maken in het mechanisme van de erupties en de lavastromen. Twee ondergrondse bioscoopzalen laten de uitbarstingen meebeleven.

De nieuwste aankondiging van de president luidt dat zijn Vulcania - de naam kwam te voorschijn na een wedstrijd onder schoolkinderen - in 2005 de eerste beelden zal uitzenden die een Europees-Amerikaanse ruimtesonde tegen die tijd vanaf Saturnus naar de aarde zal sturen.

De vierkleurenfolders blazen flink van de toren, de president niet minder. Deze herfst hing de provinciehoofdstad Clermont-Ferrand vol affiches van drie bij vier meter, waarop de tekst: 'Vulcania! Het werk schiet op' Naast advertenties in onder meer de rechtse krant Le Figaro: 'Sinds mensenheugenis: de Auvergne. Sinds kort: een groots idee.'

De koortsigheid van een en ander zal wel te danken zijn aan het adviesbureau dat het haalbaarheidsonderzoek van Vulcania deed. In het verslag staat dat een 'stevige commercialisatie' en een 'actieve politiek van de wil' noodzakelijk zijn om het project te laten slagen. De Auverge ligt immers nog altijd op vijf uur rijden van Parijs. De trek naar de stad gaat onverminderd verder, en behalve vijf kazen met een Appellation Controlée, groen toerisme en de Michelin-fabrieken in Clermont-Ferrand is er inderdaad weinig kraak of smaak aan deze provincie.

Afgezien van de persoon van Valéry Giscard d'Estaing natuurlijk. Net als vroeger de Franse adel en tegenwoordig de meeste toppolitici, brengt ook de 71-jarige ex-president van Frankrijk het grootste deel van de tijd door in zijn Parijse hotel particulier. Hij was met 48 jaar de jongste president uit de Franse geschiedenis. Kamerlid is hij nog steeds. Zijn vijanden herinneren hem nog wel eens aan de diamanten die hij in 1973 kreeg van het Afrikaanse staatshoofd - toen nog geen keizer - Bokassa. Zijn liefhebberij is accordeon spelen, en van tijd tot tijd schrijft hij, alleen of samen met zijn vriend en staatsman-evenknie Helmut Schmidt, een belangwekkend artikel waarin hij Europa aan zijn vreedzame roeping herinnert.

Maar ondanks het grootsteedse leven is Giscard niet vergeten dat alle vier zijn grootouders uit de Auvergne kwamen. Dat hij als jongen fietstochten maakte tussen de vulkanen. Zoals de oude Parijse adel zijn machtsbastion op het platteland nooit vergat, en alle huidige Parijse politici hun uitvalsbasis in de provincie hebben, meestal in de vorm van een burgemeesterschap. Giscard is sinds 1956, afgezien van zijn periode als president (1974-1981), onafgebroken parlementslid geweest voor het departement Puy-de-Dome. Als hoogste functionaris van de Republiek bewerkstelligde hij dat Clermont-Ferrand, hoofdstad van de 'witte vlek van Frankrijk', aansluiting kreeg op de snelweg naar Parijs.

Na zijn presidentschap werd Giscard gekozen tot burgemeester van Chamalières, een welvarend voorstadje van Clermont-Ferrand. En daar zetelt sedertdien de regioraad van Auvergne - onder voorzitterschap van Giscard d'Estaing. In de Auvergne gebeurt niet veel zonder de instemming van M. le Président. Even waar is het omgekeerde. Wie een plan van M. le Président wil dwarsbomen, moet van zeer goeden huize komen.

De strijd tegen Vulcania is hard geweest, maar nu lijkt hij toch verloren. Vorige week heeft de 'Groene' minister van Milieuzaken, Dominique Voynet, de voortgang van het werk definitief goedgekeurd. Tandenknarsend, maar toch. Ze had in juni bij de onderhandelingen over deelname aan de linkse regering al binnengehaald dat de snelle kweekreactor Superphénix dichtgaat, en dat het kanaal Rijn-Rhone er niet komt. Toen was het einde van de lange arm van de Groenen bereikt. Voor Vulcania bleef alleen tegenstribbelen over.

De plaatselijke tegenstanders schurken tegen elkaar in de wereldwinkel van Clermont-Ferrand, waar de kachel het ook al verliest van de novemberkou. Marcel Breugnot, een ogenschijnlijk breekbare man van achter in de vijftig, belichaamt het Comité van waakzaamheid ten behoeve van de Vulkanen van de Auvergne. Vijftien organisaties hebben zich aangesloten, waaronder het Wereldnatuurfonds en France Nature Environnement. Jean-Michel Duclos vertegenwoordigt de Groenen in de Regioraad van Giscard. Een derde activist - de luidruchtigste - blijft liever anoniem. 'Ik ben werkloos. Als ik met naam en toenaam in de krant kom, krijg ik nooit meer een baan.'

Zijn omineuze opmerking valt niet te controleren, maar geeft wel een indruk van de toonhoogte waarop de discussie zich afspeelt. De tegenstanders van Vulcania spreken consequent van 'het mausoleum van Giscard'. De ongenoemde werkloze: 'Giscard is geen president van Frankrijk meer. Geen burgemeester van Clermont-Ferrand geworden. Zijn eigen partij UDF heeft hem uitgekotst als voorzitter. Het enige dat hem resteert, is de regioraad - dus hier moet hij zijn mausoleum oprichten.'

De meest monarchale republiek ter wereld staat bekend om zijn grote werken. Giscard kon zich optrekken aan Georges Pompidou, die de Fransen het Centre Beaubourg in Parijs schonk. Dat was kleuterwerk vergeleken met de Travaux van president Mitterrand (1981-1995), met onder meer zijn Grand Louvre, Grande Arche de La Defense en Très Grande Bibliothèque. President Chirac is tamelijk voorzichtig begonnen met de verbouwing van het Musée de l'homme aan het Trocadéro. Maar Chirac heeft nog vijf jaar te gaan.

HÉT VOORBEELD voor Giscard is Futuroscope in Poitiers, 'grand travail' van partijgenoot en senaatsvoorzitter René Monory. Vandaar het minder vleiend bedoelde 'Giscardoscope' waarmee tegenstanders Vulcania typeren. Monory bedacht meer dan tien jaar geleden een themapark over 'de toekomst' in een traditioneel agrarisch gebied. Hoongelach was zijn deel, maar Monory drukte door. Met succes. Futuroscope trekt tegenwoordig 600 duizend bezoekers per jaar, heel Europa kent het van de Tour de France, en met dertienhonderd werknemers werd het de belangrijkste particuliere werkgever in het departement Vienne.

De hekel aan Giscard houdt de activisten warm. Marcel Breugnot heeft een dikke dossiermap meegenomen waarin alle nadelen van Vulcania netjes zijn gerangschikt. Belangrijkste bezwaar: 'Giscardoscope' komt in een officieel natuurgebied (Parc régional classé) waar niet gebouwd mag worden. Voorzitter van het natuurgebied: Valéry Giscard d'Estaing. Met de komst van de voorspelde vijfhonderdduizend bezoekers zal het gedaan zijn met de rust rondom de vulkanen ten westen van Clermont-Ferrand. Hotelketens hebben al geïnformeerd waar ze hun nieuwe filialen strategisch moeten neerzetten.

En trouwens, voegt regioraadslid Jean-Michel Duclos toe, als Vulcania geen succes wordt, is de ramp nauwelijks kleiner. Volgens Duclos ontbreekt het aan een degelijke economische onderbouwing. Met de meeste pretparken in Frankrijk gaat het niet best. Wellicht dat Vulcania aanvankelijk aanslaat, maar parken met maar één thema zakken na drie jaar in. Dan hebben de mensen het gezien. Terwijl de Auvergnats wel voor de kosten moeten opdraaien - nu geschat op ongeveer 500 miljoen franc. Giscard is er dankzij zijn contacten in geslaagd 75 miljoen uit Europese potten te krijgen, en 27,7 miljoen subsidie uit Parijs. De rest moet de regio zelf betalen.

Het wantrouwen van het Comité van Waakzaamheid is niet verwonderlijk. Afgelopen week publiceerde het financiële maandblad Capital een onderzoek naar weggegooid geld door regionale en lokale overheden. Een hallucinerend miljardenverhaal, waarin Vulcania overigens slechts een bescheiden plaats inneemt. Een verhaal met een terugkerend patroon. Franse politici willen zichzelf in een monument vereeuwigd zien. Het hoeft niet noodzakelijk een beeld te zijn, een snelweg of een brug is ook goed. Als het maar groots is.

Dankzij de decentralisatie, ingezet door Mitterrand in 1982, kwam er veel geld vrij voor de lokale en regionale overheid. Helaas, de controle is minder. Een lid van de regionale raad van Bretagne vraagt aan zijn voorzitter of goed is onderzocht of dat vliegveld nu werkelijk nodig is. Hij krijgt te horen: 'Beste vriend, als Louis XIV te veel had nagedacht, was Versailles nooit gebouwd.'

Even Frans als de hoogte van waaruit M. le Président weet wat goed is voor z'n mensen, is het hartstochtelijke activisme van zijn tegenstrevers. Geen compromis, maar hel en verdoemenis. Giscard moet veel meer belichamen dan een plan dat uit oogpunt van de natuurliefhebber slecht is. Zijn adellijke uitstraling, zijn Parijse arrogantie, zijn rechtse inslag, gecombineerd met de 'mondialisation' van het grootschalige internationale toerisme: bij elkaar ruim genoeg elementen om een onverzoenlijk anti-activisme te rechtvaardigen.

Marcel Breugnot gaat verder met zijn vuistdikke Giscard-dossier. Kopje oplichterij. Giscard heeft een opiniepeiling laten houden. Resultaat: de Auvergnats steunen 'massaal' (86 procent) het project Vulcania. Breugnot: 'Makkelijk. De vraag was: bent u voor een themapark dat het toeristisch potentieel van de Auvergne beter tot zijn recht laat komen? De vraag had moeten zijn: wat zou u ervan vinden als er een pretpark komt, midden in het natuurpark van de Puys?'

Nog meer oplichterij. Het beschermde natuurgebied is aangepast. Op de kaart van 1972 viel het gebied waar Vulcania moet komen ruimschoots binnen de grenzen van het Parc Régional, waar niet gebouwd mag worden. Op de nieuwe kaart - nu in de studeerfase - is een curieuze inham getekend. Vulcania valt precies buiten het beschermde gebied.

Ten slotte is de minister bedonderd. Dat is echt erg, Le Monde besteedde er een pagina aan. De manshoge affiches 'Vulcania! Het werk schiet op' verschenen in het straatbeeld van Clermont-Ferrand, kort nadat de prefect van het departement op 17 juli de bouwvergunning had afgegeven. Die prefect had dezelfde dag een afspraak met minister Voynet. Een dag later stuurde de minister hem een fax met haar wens zich nog eens te willen buigen over het dossier. Omdat er gebouwd ging worden 'bovenop een ondergronds waterreservoir met wellicht risico's voor een onacceptabele vervuiling van een bijzondere bron'.

Breugnot: 'De prefect heeft de bouwvergunning afgegeven nádat minister Voynet het werk had opgeschort. Die vergunning hing pas de 19de aan het stadhuis van de gemeente Saint-Ours. Maar hij heeft hem geantedateerd, om de indruk te wekken dat hij nog niet kon weten van Voynets besluit.' Marcel Breugnot heeft een verbeten trek om de mond. Zijn laatste hoop: de procedure die nog bij de rechtbank van Lyon loopt, en de regionale verkiezingen van volgend jaar maart. Als Giscard daar een dreun krijgt, komt het misschien nog goed met de Vulkanen. Maar de kans is klein.

0 AL AAN de overkant van de provinciale weg naar Limoges, op pakweg tweehonderd meter van de plaats waar Giscards grijpers zich grommend in de aarde bijten, ligt al jaren een... vulkanenpark. Jean-Louis Montel en zijn zoon Philippe baten hun steengroeve in de krater van een échte vulkaan uit. Ze winnen het vulkanische gesteente, puzzolaan, voor kattenbakkorrels, snelwegdek en septic tanks. Daarnaast ontvangen ze per jaar zeventigduizend bezoekers en draaien ze in een directiekeet een videoband met spectaculaire uitbarstingen. Vierkleurenfolders hebben ze ook, zij het minder mooi dan die van Vulcania.

Het is er even koud en donker als bij de concurrentie. En er zijn geen petit-fourtjes. Maar verder zegt Jean-Louis Montel dat hij de kachel aanmaakt met zijn rijke en ambitieuze buurman. Híj heeft een echte vulkaan, waarin je kunt afdalen en alle eruptieverschijnselen in het echt kunt zien, van vulkanische bommen tot lavastromen, en van kegelharten en kegelvoeten tot kraterpijpen. Die dáár hebben alleen maar namaak te bieden - ze graven een gat in de grond en maken daarvan een zogenaamde vulkaan. 'De mensen zullen weten wat ze moeten kiezen.'

Jean-Louis Montel maakt zich geen zorgen. Eén ding. Hij is van meet af aan door de overheid tegengewerkt. Hij mag geen advertentieborden langs de weg zetten voor zijn 'Volcan à ciel ouvert' (Vulkaan in de open lucht). Hij mag geen afrit aanleggen, zodat het afslaan naar zijn park een levensgevaarlijke onderneming is. En hij krijgt geen aansluiting op de waterleiding - wat met zeventigduizend gasten per jaar buitengewoon vervelend is.

Jean-Louis Montel bevestigt dat zijn vulkaan sinds kort wordt bedreigd: in het nieuwe bestemmingsplan staat de groeve aangemerkt als landbouwgrond. Hij heeft de pest aan Giscard d'Estaing. 'Hij luistert naar niemand. Hij dramt door.' Montel weet te vertellen dat een Frans echtpaar vulcanologen, Maurice en Katia Krafft, in de jaren tachtig voorstelden een vulkanenmuseum op te zetten. Het zou Volcania heten. Met een O. Giscard d'Estaing zag er niets in, omdat het plan ten koste zou gaan van het regionale natuurgebied. De Kraffts kwamen in 1991 in Japan om het leven, bij de uitbarsting van een vulkaan.

Jean-Claude Liebermann, vice-president van de regioraad van de Auvergne, schudt zijn hoofd bij zoveel opgestapelde leugens. 'M. le Président heeft het duidelijk gezegd: er komen geen grote hotels in het natuurpark.' Geen anarchistische urbanisatie. Het verhaal over de prefect is een fabel. 'Denkt u dat wij ons dat soort bedrog kunnen veroorloven?'

Wat die Montel betreft met zijn openlucht-vulkaan: híj heeft nooit een bouwvergunning aangevraagd. Vulcania wel. Híj heeft zijn ingang niet op de voorgeschreven 65 meter afstand van de weg, maar op nog geen twintig meter. En daarbij: hoe kan iemand de ecologische held uithangen, die bovenop een ondergronds waterreservoir zit, per jaar zeventigduizend mensen ontvangt zonder één wc? Dat hij geen water krijgt, daar kan de regioraad niets aan doen. Daarover gaat de gemeente.

Voor de poort van de openluchtvulkaan van Montel zijn wegwerkers druk doende met asfalteren, scheppen, en walsen. Zou hij alsnog zijn afrit krijgen? Nee, het werk wijst naar de overkant. Een wegverbreding om de afslag naar Vulcania te verbeteren. Laatste nieuws (eind november): de kosten van het gat dat de happers en de grijpers aan het graven zijn, worden tweemaal zo hoog als begroot, 130 miljoen franc in plaats van 64 miljoen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden