Zin van het levenWillem Marcelis

‘Het leven is als een rivier: na een beetje toeval en veel hindernissen lost het op in iets oneindigs’

Willem Marcelis: ‘Hindernissen maken een rivier tot wat hij is. Zonder hen zou hij niets zijn.’Beeld Jitske Schols

Volgens Willem Marcelis (71), bedrijfskundige (gepensioneerd) uit Hapert, is het leven te vergelijken met een rivier: een stroom in de tijd die oplost in iets oneindigs – de zee. ‘Hindernissen maken een rivier tot wat hij is. Zonder hen zou hij niets zijn.’

In juni 1967 zit Willem Marcelis als 18-jarige in een examenzaal met een magnifiek uitzicht over de Rijn, die gezapig langs de Wageningse berg stroomt. Na een uur is hij al klaar. Met een slecht gevoel legt hij zijn pen neer en wacht een uur voordat hij de zaal uit mag. Hij staart voor zich uit. De Rijn doet niet veel in een uur. Willems gedachten stromen in hetzelfde tempo en resulteren in een troostend beeld. Stroomt al dat water uiteindelijk niet naar de Noordzee? En dat al een eeuwigheid lang? Een druppel regen valt in Zwitserland op de grond en gaat naar de Noordzee. Was hij 1 millimeter westelijker gevallen, dan waren het de Rhône en de Middellandse Zee geworden. De Wageningse berg bepaalt de loop van de Rijn, net als al die andere hindernissen die het water onderweg tegenkomt. De rivier heeft geen keus. In de Noordzee aangekomen lost het water op in een zo grote massa dat zijn identiteit verloren gaat – de Rijn is niet meer.

De zin van het leven volgens onze lezers

‘Wat is de zin van ons leven?’ Met die vraag startte iedere aflevering van de interviewreeks die journalist Fokke Obbema in de Volkskrant publiceerde. Lezers kregen ook de kans om die vraag te beantwoorden in een interview met zichzelf. Hier vindt u de bijzonderste op een rij.

Hij bedenkt dat het leven in datzelfde beeld is te vangen: een stroom in de tijd die na een beetje toeval en veel hindernissen uiteindelijk oplost in iets oneindigs. Eigenlijk, zo bedenkt hij, is een rivier alleen maar rivier dankzij die hindernissen, zonder hen zou hij niets zijn. Een rivier bestaat bij de gratie van zijn beperkingen en ontleent daaraan zijn bestaan. Met die opbeurende gedachte, toegepast op zijn eigen leven, verlaat hij de examenzaal. Hij weet dan niet dat hij het evaluerend vermogen van deze gedachte later nog hard nodig zal hebben.

Wat is de zin van ons leven?

‘Objectief is de zin van ons leven niet vast te stellen, maar subjectief beleefd des te meer. Bewust en onbewust geven wij in de loop van ons leven betekenis eraan. Voor mij is dat: er zijn voor de ander, met respect voor de ander, en daarmee met respect voor jezelf.’

Waar komt die nadruk op respect vandaan?

‘Ik kom uit een warm nest. Mijn ouders heb ik altijd gewaardeerd om het respect dat zij voor anderen hadden, eerlijk en belangeloos. Dat werkte door in mijn manier van kijken. Laat mensen altijd in hun waarde, dat is de boodschap die ik heb meegekregen. Ieders vrijheid staat in relatie tot de vrijheid van ‘de ander’. Ik denk hierbij vaak aan een lift, waarin de ruimte beperkt is en we elkaar niet kennen. Je gaat bewust of onbewust oordelen over de anderen, met je verstand en je gevoel. Dan ligt direct het risico van vooroordelen op de loer, waardoor je iemand niet in zijn waarde laat.’

Zo werkt het toch?

‘Jawel, maar het is goed je te realiseren dat ons beeld van anderen altijd een versimpeling van de werkelijkheid is. Nobelprijswinnaar Daniel Kahneman zegt: ‘Onze troostrijke overtuiging dat we de wereld kunnen begrijpen, berust op een zekere grondslag: ons bijna onbeperkte vermogen om onze onwetendheid te negeren.’ Ik zie hierin een oproep tot bescheidenheid over de kwaliteit van onze oordeelsvorming.’

Waar gaat dat fout?

‘Als we anderen en onszelf een waarde toekennen. We leven in een prestatiemaatschappij en waarderen extreme prestaties. Alleen het uiterste is goed genoeg. Wat we te weinig beseffen, is dat waardering voor bijzondere prestaties tegelijk een diskwalificatie inhoudt van een mindere uitkomst. Waardering is relatief. De een is beter, de ander is dus minder of slechter, oordelen we, maar vinden we dat echt? Vinden we echt als iemand de 100 meter wint met 0,01 seconde voorsprong, dat die dan sneller loopt? Ja, de gemeten tijd is een fractie korter, maar is dat een goede maatstaf? Is die ene dan ook beter? Het stemt tot nadenken over de tijdgeest dat die criteria normaal worden gevonden.’

Dat beeld van de stromende rivier, wanneer had u dat nodig?

‘Ik had een goede baan en deed advieswerk. Ging promoveren en voelde me geslaagd. Tijdens mijn promotie was iedereen erbij – mijn vrouw en drie kinderen voorop, op wie ik allemaal trots ben. Mijn jongste dochter was er ook. Ze heet Denise en was toen een jaar oud – knap, lief en veelbelovend. Maar ze had iets wat we toen nog niet wisten.

‘Een half jaar later, eind 1984, veranderde zij in enkele maanden van een normale peuter in een beklagenswaardig hoopje ellende. Ze kon niet meer praten, niet meer lopen en haar handen niet meer functioneel gebruiken. We begrepen het niet, we waren bang en probeerden een verklaring te vinden. De huisarts wist het niet, het academisch ziekenhuis ook niet. Onze zoektocht duurde zeven jaar en bracht ons in alle uithoeken van de gezondheidszorg. We kregen veel adviezen voor therapie, met name voor leren bewegen en praten. Maar zouden die niet toch een bevestiging van haar onvermogen zijn? We wilddaaren haar bovenal in haar waarde laten. Het werd een tocht van dan weer hoop, dan weer diepe teleurstelling. Tot we bij toeval een folder kregen over een syndroom als gevolg van een defect chromosoom. Ik zag een lijst met achttien kenmerken. Een voor een ging ik ze langs: achttien maal ja. Het voelt surrealistisch, als je beseft dat je toekomst in één keer vastligt in achttien antwoorden op achttien eenvoudige vragen.

‘We hebben drie dagen in huis lopen janken. Toen zeiden mijn vrouw en ik tegen elkaar dat we haar volledig accepteerden en respecteerden zoals ze was. En dat we haar een zo gewoon mogelijk leven thuis in ons gezin moesten blijven geven, samen met haar zus en haar broer. Dat hebben we gedaan. We hebben haar altijd zelf verzorgd. Inmiddels is zij 36 jaar en lukt dat nog steeds.’

Heeft haar leven zin?

‘Ik zeg altijd tegen haar: ‘Je kunt niets en je bent alles!’ Haar antwoord is dan een innemende glimlach. Ik noem haar ook een engel. Een engel doet nooit iets, maar heeft veel betekenis. Denise ontleent haar identiteit aan haar ‘zijn’ in al haar beperkingen. Ik waardeer haar om haar sterke karakter, haar optimisme en besluitvaardigheid. Zij praat met haar ogen en we communiceren via haar hand. Na een vraag pak ik haar hand, laat ze die liggen dan is het ‘ja’, trekt ze hem terug dan is het ‘nee’. Zo simpel, maar zo belangrijk. Want daardoor kan ze beslissingen nemen en haar eigen leven beïnvloeden. Hierdoor is ze iemand en kun je niet om haar heen. Heeft haar leven zin? Niet meer en niet minder dan dat van ieder ander.’

Het beeld van de stromende rivier heeft u geholpen?

‘Ja, en nog meer toen mijn vrouw kanker bleek te hebben. Na zes jaar moest ze het opgeven. Ik heb haar nooit zo sterk gezien als in de laatste fase van haar leven. Vlak voor ze stierf, zei ze: ‘Ik vind het voor mezelf geen probleem dat ik doodga. Maar dat ik er niet meer voor jullie kan zijn, vind ik heel erg.’ Dat is mij bijgebleven. Als je dat kort voor je dood zegt, geef je op indringende wijze een antwoord op de vraag of het leven zin voor je heeft gehad.

‘Het leven gaat zoals het gaat. Een stroom in de tijd die met een beetje toeval en veel hindernissen uiteindelijk oplost in iets oneindigs. Het toeval heeft mij geholpen. Mijn huidige vrouw, de tweede liefde van mijn leven, antwoordde op mijn vraag hoe ze toch kon trouwen met een man die zijn gehandicapte dochter meebracht en volledig wilde verzorgen: ‘Jij verzorgt je dochter, ik verzorg jou!’ De zin van het leven is voor mij helder: er zijn voor de ander.’

Houd een interview met jezelf over de zin van het leven, was de oproep aan lezers. Ruim vierhonderd inzendingen kwamen er binnen.

Jules Deelder wint het van de catechismus, of anders gezegd: ‘De zin van het leven ben je zelf’ verslaat ‘We zijn op aarde om God te dienen’. Ruim vierhonderd lezers reageerden op de oproep: schrijf in 1.500 woorden een interview met jezelf, beginnend met de vraag: ‘Wat is de zin van ons leven?’ Die vraag in december volgde op de eerder gepubliceerde interviewreeks over de zin van het leven. Kort na de oproep overleed Jules Deelder, waardoor hij kennelijk in de gedachten was van veel lezers die zo moedig waren zich het hoofd te breken over deze existentiële vraag.

De oplossing om het antwoord à la Deelder vooral dicht bij jezelf te zoeken, spreekt duidelijk aan in een ontkerkelijkt Nederland, blijkt uit de inzendingen. In elk geval is dat standpunt aanzienlijk populairder dan de catechismus, al werd die meer geciteerd. Een groot aantal Volkskrant-lezers gaf blijk van katholieke roots, maar geloven het er ooit ingestampte ‘dienen van God’ niet meer. Velen zijn voor zingeving op een spiritueel pad terechtgekomen; onthechting, voorbijgaan aan het ego en materiële waarden vormen nu de sleutelbegrippen.

Een kleine minderheid van de inzenders, veelal mannelijk, voelde zich uitgedaagd een alomvattende visie op het bestaan te schetsen zonder hun eigen leven in beeld te brengen. De meeste inzenders betrokken hun levensloop er wel bij. Velen vertelden daarover met grote openheid, met als resultaat ontroerende, soms schrijnende en pijnlijke, maar ook inspirerende en van veerkracht getuigende interviews. Aan het bekende adagium van de Hongaarse schrijver György Konrád (‘Op de vraag naar de zin van het leven antwoordt iedereen met zijn levensloop’) werd levenswijsheid toegevoegd.

Vooral een kunstige vermenging van een geleefd leven en persoonlijke levensfilosofie viel in de smaak bij de jury. Die zag zich voor een lastige taak geplaatst, omdat ieder leven en dus ieder verhaal eigenlijk de moeite waard was. Toch is ze tot een afweging gekomen, met bovengenoemde vermenging, schrijfkwaliteit, vermogen tot inspireren en originaliteit als voornaamste criteria. Winnaar Willem Marcelis brengt zijn levensloop vloeiend samen met de Rijn, runner-up Cile Schulz is uiterst eerlijk over haar zelfgekozen kinderloosheid en ‘scharrelaar’ Peter van der Boom blinkt uit in luchtigheid. Hun bijdragen staan dit weekend afgedrukt in de krant. Hier vindt u behalve hun verhaal de overige inzendingen die in onze ogen ook zeer de moeite waard zijn. Rest ons alle inzenders te bedanken en de hoop uit te spreken dat zij tot een dieper inzicht in hun leven zijn gekomen, of in ieder geval plezier aan het schrijven hebben beleefd.

De jury: Kees Beekmans, Marjon Bolwijn, Fokke Obbema en Margreet Vermeulen.

Naast dit interview zijn er nog zes inzendingen die volgens ons zeer de moeite waard zijn om te lezen.

De natuur is zonder mededogen. Dus als er al een zin van ons leven bestaat, moeten we die zelf maken, meent akoestiekadviseur Peter van der Boom (58) uit Zutphen. ‘Laten we meer scharrelen, structuren loslaten en zien wat er gebeurt. Dat kan al op kleine schaal: een gesprekje op straat waardoor we een trein missen.’

Cile Schulz (53), beleidsadviseur uit Arnhem, koos ooit bewust geen moeder te worden. Reflecterend op de zin van haar leven voelt dat soms als een onjuist besluit. ‘Iedere vorm van leven is een toevalstreffer, het had er ook niet kunnen zijn. Er is geen zin, anders dan voortplanting, en dat heb ik dus niet gedaan.’

Volgens Aafke Komter is de vraag naar ‘de zin van ons leven’ verkeerd. ‘Er is geen ‘ons’ leven, net zomin als er een zin van ‘het’ leven is. De veronderstelling dat er een grote gemene deler zit in de mogelijke antwoorden op die vraag, klopt niet. Iedereen geeft op een eigen, unieke manier zin aan zijn of haar leven.’

Trees Roose liep op haar vijftiende weg van huis. Haar moeder laat niet naar haar zoeken. De mens is volgens Roose een ‘dolende stumperd’ die niks van de zin van het leven kan begrijpen. ‘Over zoveel miljard jaar blaast de zon zichzelf op en wordt deze schitterende blauwe aardbol gedegradeerd tot dood ijsblok. We zijn nog minder dan een splinter in een oneindige zwarte leegte waar geen aardse natuurwetten gelden.’

Onheil maakte vroeger al deel uit van het gezin waar Ton Hetebrij in opgroeide. Hij las vroeger de bijbel van kaft tot kaft en dacht de zin van het leven te hebben gevonden in het geloof. Maar langzamerhand dreef hij af, richting de poëzie. Maar toen er in 2019 een tumor bij hem ontdekt werd, vond hij vooral troost in anderen. ‘Hoe beeldend de poëzie ook vat had gekregen op mijn leven, zelfs de poëzie liet het afweten toen ik mijn eigen onheilsbericht onlangs te horen kreeg.’

Schrijver Dave Schut studeerde communicatiewetenschap maar deed dat met tegenzin, omdat hij met vragen zat waar de studie geen antwoord op kon geven. ‘Ik nam afstand van de samenleving, zowel uit verlegenheid als arrogantie, en wilde pas weer meedoen als ik precies wist waarom, en op welke manier.’

Als kind wilde Ton Roumen het liefst priester worden, hoewel zijn vader hem liever als econoom of accountant zag. Hij raakte geïnteresseerd in tantra, en geeft nu sinds tien jaar meditatieretraites. ‘Tantra is veel meer dan een verzameling seksuele praktijken, het is een wegwijzer naar je bestemming, naar wie jij in oorsprong bent. Die bereik je door alle emoties te voelen en te aanvaarden, de mooie en de lastige.’

Bioloog Frans Ellenbroek beseft meer dan ooit nu hij met pensioen is dat het antwoord op de vraag van de zin van het leven ligt in de manier waarop we onze tijd besteden, en dan met name onze vrije tijd. ‘Het evolutionaire systeem heeft intelligente regels ontwikkeld voor ons tijdmanagement. Kijk maar naar planten en dieren, zonder culturele invloed op tijdsbesteding. Hebben die vrije tijd? En draagt vrije tijd bij aan hun fitness?’

Schrijver Lotte Kok was op jonge leeftijd al veel alleen. ‘Eenzaamheid kan iets heel geks met je doen. Hoe langer je alleen bent, hoe meer je gaat denken dat het aan jou ligt, dat er iets vreemds met je is.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden