Interview Halina Reijn

Het laatste wat Halina Reijn met haar regiedebuut wil, is behagen

Beeld Valentina Vos

Halina Reijns regiedebuut Instinct opent het Nederlands Film Festival. De Amerikaanse critici lopen al weg met haar psychologische thriller. 

Er zijn meerdere Halina Reijns nodig, in deze tijden. Eentje die hoofdgast is op het Nederlands Film Festival, waar haar regiedebuut Instinct aanstaande vrijdag in Nederlandse première gaat. Eentje die acteert in de tv-serie Red Light, waarvan de opnamen plaatsvinden tijdens het Utrechtse filmfestijn. Eentje die tegelijkertijd aan de overzijde van de oceaan opdraaft vanwege de Amerikaanse festivaltournee van Instinct; tevens de Nederlandse Oscarinzending. Eentje die La voix humaine speelt, op theatertournee door Nederland. En dan, vooruit, nog één: de Halina Reijn die op haar 43ste eindelijk eens haar rijbewijs haalt. ‘Ik móet dat rijbewijs halen’, sist Reijn, meer tegen zichzelf dan tegen de interviewer, in een hotelkamer nabij het IJ. ‘De serie eindigt een beetje als een Thelma & Louise-achtige roadmovie, met mij achter het stuur. En zij zit in die scènes náást me in die auto. Ze vertrouwt me niet…’

Wie is zij?

Brede lach. ‘Carice! Die zegt: oké, dan háál je dat rijbewijs. En dan? Alsof je dan ineens goed kunt rijden. Hmm. Valt iets voor te zeggen.’

Halina Reijn en Carice van Houten: vriendinnen en bovenmatig begaafde actrices; de een meer actief op het toneel, de ander op het filmpodium. En dankzij hun filmbedrijf Man Up, waarmee ze films (Instinct) en series (Red Light) produceren, nu ook zakenpartners.

Instinct ging in augustus in wereldpremière op het festival van Locarno en trok daarna door naar de festivals van Toronto en Chicago. In de psychologische thriller over grensoverschrijdend contact binnen de tbs-kliniek voelen behandelend therapeut Nicoline (Van Houten) en gedetineerd verkrachter Idris (Marwan Kenzari) zich tot elkaar aangetrokken. Hij wil met verlof, zij acht dit onverstandig. ‘Ik zag ooit de EO-documentaire Liefde in de tbs en het leek me zo’n geweldige arena om een verhaal te vertellen over macht en seksualiteit. Over het dierlijke in de mens, de mate waarin we nu eigenlijk intellectuele, zogenaamd beschaafde wezens zijn. Dat was vóór tbs weer zo ongelofelijk in de media verscheen, de afgelopen twee jaar (onder meer bij de zaak-Anne Faber, red.). 

‘Ik heb research gedaan, me erin verdiept met Esther Gerritsen (de scenarist), maar Instinct was nooit bedoeld als een sociaal drama over een tbs-kliniek, of een kritiek op of ode aan het tbs-systeem. En ik kom uit de toneelwereld: het is óók Eros en Thanatos, die Nicoline en Idris, de strijdende oerinstincten. Zonder opgeblazen over te willen komen, maar die grote vragen, de pijn en absurditeit van het leven, daar heb ik zoals iedereen ook weleens mee rondgelopen. En als ik dan naar het Leidseplein liep om te repeteren met Toneelgroep Amsterdam, hoefde ik het stuk maar open te slaan en het stond er, letterlijk. Dat bracht me dan troost.’

INSTINCT Beeld Kris Dewitte
Kris Dewitte INSTINCT Beeld Kris Dewitte

Toen ik langskwam op de set, heette je film nog Locus of control. Die term moest ik opzoeken.

‘Dat is exact waarom we de titel hebben aangepast. Iedereen zei: eh Halina, dat zegt niemand iets. Het betekent de mate van controle die je over jezelf hebt. Vond ik supertoepasselijk. Maar eigenlijk past dit ook beter dan zo’n intellectuele titel. Mijn film is eerder een kindertekening. Heel monomaan, met één thema: obsessie. Dat mensen de titel nu koppelen aan Basic Instinct, had ik nooit gedacht. Een beetje naïef. Het maakt me verder niet uit: net als Carice ben ik trots op mijn connectie met Paul Verhoeven. Ik ben opgeleid door Ivo van Hove, Alex van Warmerdam en Paul. Ik zat als een vlieg op de muur de kunst af te kijken.’

Allemaal mannen, die opleiders van je?

Harde lach. ‘Helaas ja! Bij Zwartboek, zei ik eens tegen Paul dat ik eigenlijk wilde regisseren. Dat kan alleen als je een vraag hebt, zei hij. Als je een vraag hebt, dán kun je een film maken. Met Instinct had ik die vraag. Waarom gaat iemand die opgeleid is om het te herkennen, die álle expertise heeft, dan tóch dat pad op en valt ze voor deze man?’

Het Amerikaanse filmblad Variety, dat de Nederlandse film in Locarno de Variety Piazza Grande Award toekende, noemde het debuut van de actress turned filmmaker  indrukwekkend, en ‘ijzig gecontroleerd’. Alsof iemand een gewicht van haar schouders wegnam, zo voelde het toen Reijn de eerste buitenlandse recensies las. ‘Het is zo’n film waar je iets van kunt vinden, waarvan ik ook hóóp dat iedereen er wat van vindt. Maar nu Variety  ’m zo omarmde, voel ik me toch wat sterker staan, straks bij de première op het Nederlands Film Festival, voor ik overgeleverd ben aan alle meningen hier.

‘Nederland is mijn nest, mijn thuis – het allerbelangrijkste. Maar in Amerika hebben ze geen idee wie ik ben, dat is óók fijn. Instinct is geen film die wil behagen, doelbewust niet. Net als mijn werk met Ivo. Met hem kreeg ik bakken kritiek over me heen, toen we hier met Hedda Gabler in première gingen. Wat is dit voor een vrouwbeeld? Maar het belichten van de grijstinten, de kwetsbaarheid en ook de destructieve kanten van een vrouw, daar is het me juist om te doen. Ook met Instinct. Uiteraard bedoelen we met Man Up, de naam van ons bedrijf, het tegenovergestelde: vrouw up. Er zit – ook heel bewust – geen naakt in Instinct. Geen tepel van Carice te zien, geen vermoeden van schaamhaar.’

Beeld Valentina Vos

Terwijl: Marwan Kenzari’s Idris zien we in vol ornaat.

‘En als het aan mij had gelegen in nog voller ornaat, maar daar heeft de producent een stokje voor gestoken. Het schijnt mensen af te schrikken. We zijn het niet gewend, penissen in beeld.’

Jij en Carice zijn toch de producent?

‘Wij ook, maar we zijn nog niet zover dat we de allergrootste baas zijn. Dat is Frans van Gestel. En hem moet ik alle eer geven. Waar iedereen sceptisch was – overigens terecht, want ik moest me nog bewijzen – stond hij meteen open voor mijn plan én maakte hij dat ik sterker stond als regisseur. In een van Frans’ eerdere films zat mannelijk naakt, dat maakte de internationale verkoop toen enorm lastig. (Publieke werken, red.) Superinteressant, toch? Dus mannelijk naakt ligt gevoelig, maar vrouwelijk naakt niet?’

Voorafgaand aan de opnamen bezocht je een tbs-kliniek. Wat pikte je daar op?

‘Nou, allereerst dat ik diep respect heb voor iedereen die daar werkt, voor de mensen die dat aankunnen. Het lijkt me loodzwaar. Ook leuk, maar zwaar. Verder is het een heel tegenstrijdige biotoop: geestelijke gezondheidszorg én gevangenschap. Zwaar beveiligd, maar toch doen ze hun best het eruit te laten zien als iets met een open structuur. Veel glas, weinig of geen tralies. Vooraf denk je: er gebeurt vast van alles, de hele tijd. Maar dat is helemaal niet zo: het is er juist vaak rustig, ook omdat veel mensen er heftige medicatie krijgen. Alsof je in een aquarium rondloopt waar hele trage vissen zwemmen.’

Ik verplaatste me soms makkelijker in Idris, de gewelddadige verkrachter, dan in zijn therapeut Nicoline. Wat zegt dat?

‘Dat hoor ik graag, want dat is precies wat ik wil. Het liefst denken we in goed en kwaad, dat gevaarlijke mechanisme zit in ons: de schurken in die hoek, de goeien daar. Dan zijn we veilig! Maar zo maak je een samenleving niet veiliger. Het is geprobeerd, in dictaturen, maar het hielp niet. Wat ik wil met Instinct is de kijker op zichzelf terugwerpen. En die Nicoline is ook niet echt wat ze dan in Hollywood een likable character noemen.’

Hebben vrouwen meer verkrachtingsfantasieën dan mannen, zoals Idris opmerkt in je film?

‘Idris zegt dat om Nicoline te manipuleren. Het komt wel uit een onderzoek – moet je altijd wantrouwen, onderzoek. Maar een pornowebsite, Pornhub geloof ik, maakt ooit cijfers bekend waaruit bleek dat vrouwen vaker dan mannen op de term humiliation zoeken – vernedering – als ze porno willen kijken. Wat natuurlijk absoluut niet wil zeggen dat die vrouwen dat ook wensen in de werkelijkheid. We hebben allemaal wel een pot verborgen fantasieën. Seksualiteit kán een manier zijn om die gevoelens te uiten, een veilige haven. Alleen is er niks veilig aan de twee mensen in mijn film.’

Instinct opent 27 september het Nederlands Film Festival en gaat 3 oktober uit in de gewone bioscoop.

Nederlands Film Festival

Halina Reijn regisseerde de openingsfilm van het Nederlands Film Festival. Ook is ze te zien in Alex van Warmerdams hermontage van Grimm, die tijdens het festival wordt gepresenteerd. En ze toont haar favoriete nieuwe Nederlandse films (o.a. Dirty God) binnen het programmaonderdeel Blikverruimers.

Bor Beekman bezocht de opnamen van Instinct, de eerste speelfilm van Halina Reijn, toen nog Locus of Control getiteld. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden