'Het kwaad zie je niet op een hersenscan'

Interview Felix Schirmann De speurtocht naar de biologische wortels van immoreel gedrag is volgens psycholoog Felix Schirmann niet zonder gevaar.

Het menselijk brein. Beeld anp

Hersenwetenschappers die goed en kwaad definiëren als doodgewone hersenfuncties, moeten een toontje lager zingen. 'De neurowetenschap begrijpt steeds meer van sensorische en motorische hersenfuncties. Maar het morele brein heeft zich tot nog toe aan niemand geopenbaard.' Dat zegt psycholoog Felix Schirmann (1984), die eind vorige week promoveerde aan de Universiteit van Groningen op het proefschrift The good, the bad and the brain.


De speurtocht naar de fysieke herkomst van moraliteit is volgens Schirmann niet zonder gevaar.


'Als we criminelen gaan zien als willoos werktuig van hun zieke brein, heeft dat consequenties voor hoe we met ze omgaan', zegt Schirmann. Als voorbeeld noemt hij de rechtszaak tegen de Italiaanse Stefania Albertani die in 2009 bekende dat ze haar zus had vermoord, het lijk had verbrand en daarna een poging had gedaan haar ouders te doden. Op basis van hersenscans en genetische tests verklaarde de advocaat dat Albertani's misdadig gedrag biologisch bepaald was; dat ze handelde in overeenstemming met haar natuurlijke neigingen.


De rechter paste de strafmaat naar beneden aan. Het was de tweede keer dat een Italiaanse rechter minder straf oplegde op basis van argumenten uit de neurowetenschap. In Nederland vindt het 'neurobewijs' sluipenderwijs ook zijn weg naar de rechtszaal.

Wat is het verschil met een verdachte die minder straf krijgt omdat hij door een psychische aandoening verminderd toerekeningsvatbaar was?

'De meeste juridische stelsels kennen een vrijstelling voor geesteszieken. Die krijgen geen of minder gevangenisstraf en gaan naar een speciale kliniek. Maar dat zijn uitzonderingen. In zijn algemeenheid geloven we dat mensen controle hebben over hun daden. Als we criminelen gaan zien als een willoos werktuig van hun slecht functionerende brein dan krijgen ze geen strafvermindering of vrijstelling omdat ze gek zijn, maar omdat ze biologisch anders zijn dan u en ik. Dat ondermijnt klassieke denkbeelden over de vrije wil en de uitgangspunten van ons strafrecht.'

De Amerikaanse hersenwetenschapper Adrian Raine maakte hersenscans van veroordeelde psychopaten en ontdekte afwijkende patronen in hun brein. Zegt u dat niets?

'Psychopaten hebben minder grijze stof en een kleinere amygdala het centrum dat onder meer angst reguleert. Tenminste, in bepaalde kunstmatige laboratoriumomstandigheden hebben ze een afwijkend brein. Maar weten we daarmee hoe we ze moeten behandelen? Nee. Weten we daarmee hoe we hun gedrag moeten beoordelen? Nee. Weten we daarmee of ze in de toekomst weer een moord gaan plegen? Nee.'

Felix Schirmann Beeld Vk

Wat zeggen die hersenscans dan wel, volgens u?

'Kent u het verhaal van James Fallon, de neurowetenschapper die breinscans van psychopaten onderzocht? Toevallig had hij ook een scan van zichzelf en toen bleek zijn eigen bovenkamer een heus killerbrein. Toch is Fallon een keurige wetenschapper. Een scan zegt dus weinig over wat voor persoon het is.'

Wetenschappers speuren al tweehonderd jaar naar biologische wortels voor immoreel gedrag. Uw proefschrift gaat grotendeels over dat verleden. Waarom?

'Veel van wat men vroeger voor waar hield, bleek achteraf niet te kloppen. De schedelmeters zijn in hun tijd best populair geweest, naar moderne maatstaven is het absolute nonsens. Maar zulke wetenschappelijke claims doen wel kwaad. In de jaren vijftig en zestig vonden hersenoperaties op veroordeelde Amerikaanse misdadigers plaats om ze te genezen van hun criminele gedrag. Er zijn in Zweden tot in de jaren zeventig dwangsterilisaties uitgevoerd op criminelen. Als misdadigers hun slechte genen niet konden verspreiden, lag er een veiliger wereld in het verschiet met betere mensen.'

Zo bont maakt de huidige hersenwetenschap het toch niet?

'De Britse biocriminoloog en neuroloog Adrian Raine voorspelt in zijn boek Het gewelddadige brein dat de preventie van criminaliteit over pakweg twintig jaar in handen is van de neurowetenschap. Hij denkt dat volwassenen tegen die tijd verplicht hersenscans moeten laten maken om te kijken of er sprake is van gewelddadige neigingen. En de Amerikaanse neurowetenschapper Michael Gazzaniga voorspelt minder oorlogen en gewapende conflicten als we erin slagen de biologische reacties in het brein op morele dilemma's in kaart te brengen.'

Dat zijn eenlingen.

'Dat zijn extreme figuren, dat is waar. Ik wil hun belang niet opblazen, maar ze hebben aanhangers. Met hun opzienbarende uitspraken halen ze makkelijk de publiciteit. In tegenstelling tot nuchtere wetenschappers die waarschuwen voor het Brain Overclaim Syndrome (Brein Overschatting Syndroom). Ik wil dat beide geluiden worden gehoord.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.