Het kwaad van Knor de mensenredder

Eén bedrijf staakt zijn bemoeienis met transplantatie van dierorganen in de mens, werd deze week bekend. Reden: diervirussen kunnen de mens ziek maken....

ROBERT Pennington, afkomstig uit een voorstad van Dallas, Texas, heeft zijn leven te danken aan een varken. In de herfst van 1997 hield de lever van de jongen er van de ene op de andere dag mee op.

In allerijl werd hij bovenaan de wachtlijst geplaatst, maar op dat moment was er geen donorlever te krijgen. De artsen deden daarom een beroep op het bedrijf Nextran, dat zich toelegt op de ontwikkeling van varkens die organen kunnen leveren voor de mens.

De zeug Sweetie Pie werd vanuit Ohio naar het ziekenhuis in Dallas vervoerd en daar geslacht. De doktoren koppelden vervolgens haar lever aan de bloedsomloop van Robert, die inmiddels in zorgwekkende toestand verkeerde. Sweetie Pie redde zijn leven. Zesenhalf uur lang ontgiftte de varkenslever Roberts bloed, tot er een menselijke donorlever werd gevonden.

Bedrijven als Nextran in de Verenigde Staten en Imutran in Groot-Brittannië, die zich toeleggen op zogeheten xenotransplantatie - transplantatie van dierorganen en weefsels naar de mens - zijn dol op dergelijke emotie-verhalen. Steeds weer benadrukken ze het schrikbarende gebrek aan organen in de westerse wereld. Alleen al in de VS staan zestigduizend mensen op de wachtlijst. Elke dag sterven er tien tot vijftien van hen omdat er onvoldoende donoren zijn.

De boodschap van de xenotransplantatie-bedrijven is duidelijk: dieren kunnen de donorrol overnemen. Dat geldt met name voor varkens, waarvan de organen qua bouw en grootte redelijk vergelijkbaar zijn met die van de mens. Weliswaar moeten die dieren dan genetisch wat worden verbouwd, maar daarmee zijn de afgelopen jaren flinke vorderingen gemaakt. De eerste experimenten bij de mens zijn dan ook aanstaande, roepen de bedrijven - al jaren - in koor.

Intussen worden investeerders gelokt met het perspectief van een miljardenmarkt voor díe bedrijven die uiteindelijk toestemming krijgen om varkensorganen aan de man te brengen. Inmiddels zijn dan ook grote jongens aangetreden. Imutran bijvoorbeeld is in handen van de farmaceutische gigant Novartis, een belangrijke leverancier van een middel om afstoting van geïmplanteerde organen te voorkomen en dus gebaat bij een toename van het aantal transplantaties. Het Amerikaanse bedrijf Baxter heeft zich ontfermd over Nextran.

Maar de wereld van de xenotransplantatie kent ook minder positieve geluiden en sinds deze week is er zelfs een afvaller. Geron Bio-Med in Roslin in Schotland, een bedrijf dat de kloontechniek waarmee het schaap Dolly werd 'gemaakt', op verschillende manieren probeert toe te passen en te gelde te maken, doet zijn potentiële donorvarkens de deur uit.

Het bedrijfje gaat zich in plaats daarvan toeleggen op embryonale stamcellen: simpele, nog niet gespecialiseerde menselijke bouwstenen. Die kunnen in het laboratorium worden omgevormd tot gespecialiseerde menselijke cellen en weefsels voor allerlei toepassingen in de geneeskunde. Misschien, zo leeft de hoop, zijn er ooit zelfs hele organen mee te maken. Menselijke organen dus, en geen dierlijke, maar dat is nog wel verre-toekomstmuziek.

Deze week maakte de Britse regering bekend de strenge regels voor het onderzoek aan dergelijke embryonale stamcellen te versoepelen en ook het klonen van de daarvoor benodigde embryo's te willen toestaan.

Geron Bio-Med motiveerde zijn koerswijziging nogal sober met: 'strategische overwegingen'. Maar een loslippige prof. dr. Ian Wilmut, beroemd geworden door het klonen van Dolly, maakte in een Schotse krant duidelijk dat met name de ongewisse gezondheidseffecten van xenotransplatatie het bedrijf ertoe hebben gebracht het roer om te gooien.

Daarmee raakte Wilmut een gevoelige snaar. Robert Pennington kreeg na zijn verblijf in het ziekenhuis van Dallas geen rare varkensziekte. Maar als er in de toekomst regelmatig varkensorganen in de mens worden gezet, is die overdracht niet geheel uit te sluiten, menen deskundigen.

Sterker nog: een besmetting van een enkele patiënt met een virus vanuit het donororgaan is zelfs heel waarschijnlijk, aldus dr. Jan IJzermans, transplantatiechirurg in het Dijkzigt-ziekenhuis in Rotterdam. Ook bij de transplantatie van een menselijk orgaan zijn de artsen altijd bedacht op de overdracht van virussen, vertelt hij.

Om afstoting te voorkomen, krijgt de patiënt medicijnen die het immuunsysteem onderdrukken. Wordt er dan bijvoorbeeld een orgaan overgeplant van een donor die, zoals de meeste Nederlanders, besmet was met het meestal onschuldige cytomegalovirus (CMV), dan kan de verzwakte patiënt werkelijk doodziek worden als hij nu net toevallig het virus nog niet had opgelopen.

D

AARIN schuilt echter niet het grootste gevaar. Critici van xenotransplatatie zijn vooral doodsbenauwd dat er een veel geniepiger dierenvirus de overstap kan maken, eentje die de patiënt misschien pas na jaren de das om doet. 'Het werkelijke gevaar zit hem in traag werkende, overdraagbare virussen, zoals hiv, waarmee iemand lang kan rondlopen en dus ook anderen mee besmetten zonder dat hij zelf ziek wordt', aldus IJzermans.

Vooral retrovirussen (ook hiv is een retrovirus) staan in een kwaad daglicht. Ze gaan als een soort slapende DNA-strengen schuil in het erfelijk materiaal van hun gastheer. Na overdracht in de mens zou zo'n retrovirus misschien weer geactiveerd kunnen worden.

Inmiddels is het waarschijnlijk dat de retrovirussen van het varken vrij onschuldig zijn, althans de nu bekende. Bovendien is de overdracht van zo'n endogeen virus tot op heden uitgebleven, óók bij al die mensen die al zijn behandeld met varkenscellen, bijvoorbeeld voor de productie van insuline of die hartkleppen hebben gekregen van varkensweefsel. Dat gunstige nieuws werd een jaar geleden gepubliceerd in het tijdschrift Science, waarbij 160 patiënten onder de loep waren genomen.

De industrie maakt goede sier met het rapport, maar volgens IJzermans is de steekproef daarin veel te klein om zekerheid over de veiligheid te hebben. Retrovirus-overdracht is waarschijnlijk een uiterst zeldzame gebeurtenis. Deze week meldde het tijdschrift Nature in een persbericht een nog niet gepubliceerde studie bij muizen die na contact met varkenscellen besmet waren geraakt met een, overigens onschuldig, endogeen varkensvirus.

IJzermans: 'Het probleem is dat de discussie nogal schimmig is, omdat onduidelijk is hoe groot de gevaren zijn. Er moet een afweging komen tussen het belang van de individuele patiënt die gered kan zijn met een donororgaan, en de kans op een nieuwe epidemie', aldus IJzermans.

'Het is niet onbegrijpelijk dat Geron Bio-Med ermee stopt', meent hij. 'De investeringen bij dit onderzoek zijn enorm terwijl voortdurend de discussie speelt over de potentiële gevaren. Steeds weer zijn er tegengeluiden. Het bedrijf gaat dan een afweging maken. Medisch technisch zijn die gevaren weliswaar niet zo heel erg groot, maar je hebt als bedrijf ook te maken met de maatschappelijke/politieke discussie.'

De concurrentie van Geron Bio-Med ziet het wat anders. In The Financial Times suggereerde die dat het bedrijf gewoon het tempo in de bedrijfstak niet kon bijhouden en het daarom nu over een andere boeg gooit. Ook dat zou kunnen. Mogelijk hebben patenten van concurrenten de onderzoeksopzet van Geron Bio-Med doorkruist. Moederbedrijf Geron is bovendien maar een kleine speler die het zich niet kan permitteren op meerdere paarden tegelijk te wedden, zo wordt vanuit Roslin bevestigd. Op het gebied van stamcellen heeft Geron nu juist een ijzersterke patentpositie.

Het uitvallen van een van de xenotransplantatie-bedrijven, dat in sommige kranten is uitgemeten alsof de hele bedrijstak failliet was, lijkt het optimisme niet te hebben aangetast.

Nog deze week kwam het tijdschrift Science met een artikel uit Japan over het klonen van een varken met een veelbelovende nieuwe variant op de Dolly-techniek. Klonen wordt gezien als noodzakelijke stap naar slimmere methoden om varkens genetisch te manipuleren.

De Japanse ontdekkers verwijzen dan ook, jawel, naar de mogelijkheden hun vinding toe te passen bij de verdere ontwikkeling van xenotransplantatie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden