Het kinderconcentratiekamp en het uitzendschema

Dit verhaal begon twee jaar geleden, in een strafkamp voor jongens in de republiek Kazachstan. Het eindigde vorige week zondag, met een reportage in het programma Netwerk....

In de voormalige Sovjet-Unie bestaan zo'n tachtig strafkampen voor jongeren. In die kampen geldt het recht van de sterkste en de wreedste. Het begrip 'kind' is er onbekend. Jongens van tussen de veertien en achttien jaar gepakt voor een of ander - vaak een klein vergrijp - worden er kaalgeschoren, verkracht, geslagen en vernederd. Ze sterven er bij tientallen, geveld door ziektes, geweld of pure uitputting.

In een van deze kampen zette een psychiater zich twee jaar terug aan de vervaardiging van een film. Met wetenschappelijke distantie registreerde hij een wereld die zich, in minder wetenschappelijke termen, als een hel op aarde laat omschrijven. Zijn superieuren vermoedden niet wat de film later zou gaan losmaken; plannen om de beelden te publiceren had de psychiater niet.

Onlangs, op een zondagavond, dwarrelden stukken van deze film via Netwerk in Nederland neer. Naakte kinderlijven in de vrieskou, martelingen op de appèlplaats, ratten in keukens, huilende jongens die vertelden dat ze ongebluste kalk slikten om aan de realiteit te ontsnappen... In een kwartier trok alles wat barbaars is aan de kijkers voorbij.

De introductie van de beelden was wat schreeuwerig: de beelden werden nadrukkelijk als 'illegaal gemaakt' bij de kijkers aangeprezen. Tegen het eind van de reportage vertelde een commentaarstem dat er sinds het maken van de film nog acht doden in dit kamp waren gevallen en dat Amnesty International de zaak onderzocht. Meteen daarop verscheen Fons de Poel in beeld om zich, na voor de derde maal verteld te hebben dat het om illegale beelden ging, met het vertrouwde 'dit was Netwerk, goedenavond' uit de voeten te maken.

Als een van de vermoedelijk vele kijkers die de beelden van dit kinderconcentratiekamp niet onmiddellijk voor die van Ook dat nog kon verruilen, zette ik het toestel uit. Maar de film liet me niet los.

Werd er iets tegen het bestaan van die kampen gedaan? Had het onderzoek van Amnesty resultaten opgeleverd? En als die beelden illegaal waren geschoten, waarom zagen ze er dan uit alsof ze openlijk waren gemaakt?

Bij Amnesty International, waar al tientallen mensen vóór me hadden gebeld, bleek men meer te weten. De beelden waren inderdaad niet illegaal gemaakt. De psychiater had de film in alle openheid gemaakt. Later, toen hij de maatschappelijke betekenis van zijn product was gaan inzien, had hij tot publicatie besloten. Dat had hem uiteraard zijn baan gekost.

Amnesty wist nog veel meer: er wérd in Nederland actie tegen de kampen gevoerd. Dat Netwerk dat niet had gemeld, was jammer, temeer daar de redactie tijd genoeg had gehad om de uitzending voor te bereiden. Al in april van dit jaar had de KRO zich het exclusieve recht op de film verworven. Sinds die tijd had de redactie verder kunnen speuren en publiciteit kunnen verzorgen, maar daar was kennelijk weinig van gekomen. Nu, eind november, was de film dan plotseling uitgezonden.

In Engeland was het beter gegaan. De zender Channel Four, die de film in juli integraal uitzond, had het publiek van tevoren ingelicht: er waren persberichten rondgestuurd en radio-interviews georganiseerd. Na afloop waren telefoonnummers van Amnesty in beeld gebracht en had bij Amnesty een team van telefonisten klaar gezeten. De stroom van reacties die op de uitzending volgde, had zelfs de Russische kranten gehaald.

Later die week kreeg de voorgeschiedenis van de film een nog treuriger dimensie. Vrij Nederland-redacteur Kees Schaepman had, zo bleek, dezelfde film eind vorig jaar al aan twee Nederlandse omroepen aangeboden. Samen met zijn collega Rudie van Meurs had hij de auteur ervan in Kazachstan ontmoet. Geschokt hadden ze een kopie van de film mee naar huis genomen, maar helaas, de VPRO noch de IKON had er wat in gezien. De kwaliteit van het materiaal zou hier en daar tekortschieten; en belangrijker: de uitzendschema's bevatten geen programma waarin deze beelden pasten...

Het sluitstuk van het verhaal kwam van de KRO zelf. Ook daar waren vele telefoontjes van kijkers binnengekomen. 'Maar ja', zei een redacteur, 'het blijft moeilijk om het effect van programma's van tevoren te taxeren.'

De KRO bleek de film in april van dit jaar op een beurs te hebben gekocht. Men had de film snel willen uitzenden, maar door technische problemen en een tekort aan omlijstende informatie was dat niet doorgegaan. Tegen de zomer had men besloten de film in z'n geheel, als 'zomerspecial', uit te zenden. Maar dat was niet gebeurd. 'Het was niet nodig', aldus een KRO-medewerkster, 'omdat het goed ging deze zomer.'

Eind november viel er een gaatje in de drukbezette agenda van de televisie. De ingekorte versie van de film werd door zo'n anderhalf miljoen mensen bekeken. Ook dat nog, zullen de meesten na afloop hebben gezegd.

Theo van Stegeren

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.