Het gezin in de overgang

Met het stijgen van het aantal tweeverdieners blijft het werk dat traditioneel door de huisvrouw werd verricht, nog weleens liggen....

- Vis?

- Uit de vriezer. Vanavond vier minuten op vol vermogen. Vergeet de kruiden niet.

- Was?

- In de droger. Jij moet straks het reservoir leeggooien. Denk ook aan de filter.

- Geld?

- Opgehaald. Ik leg vijftig gulden neer voor de werkster en zal ook de oppas betalen. Hoe laat ben je vanavond thuis? Want ik moet dus weg.

- Zeven uur.

- Jaja, zeven uur. Dat zei je gisteren ook. En hoe laat kwam mevrouw th...

- ZEVEN UUR ZEG IK TOCH. Zeikstraal.

- Zeikstraal? Zeikstraal? Nee, nou wordt ie mooi. Horen jullie wat je moeder zegt jongens? Gisteren zou ze om zeven uur thuis zijn. En eergisteren. En hoe laat was je er? Nou? Nou? Jaaaaa, kwart over acht. KWART OVER ACHT. Het is maar goed dat die kinderen nog een vader hebben. Dus ga nou niet beweren dat ik een zeikstr... (etc.).

Het moderne gezin is geen gezin.

Het is een bedrijf, een behoorlijk ouderwets bedrijf bovendien. Met een vaste omzet, een scherpe taakverdeling en eindeloze vergaderingen tussen twee aandeelhouders die elkaar ten opzichte van hun personeel kortweg aanduiden als 'je vader' en 'je moeder'.

En met een prikklok, want hoe flexibeler het moderne kantoor zijn werktijden hanteert, des te strakker het moderne gezin de boel moet regelen. Dat komt doordat kinderen, anders dan in moderne bedrijven, maar niet flexibel willen worden. Kinderen houden van vastigheid; ze prefereren rust, reinheid en regelmaat boven dynamisch gedoe.

Het gezin is niet zomaar een bedrijf. Het is het bedrijf van de toekomst, het fundament van de samenleving, de kostbaarste instelling waarover een maatschappij beschikt. Dat althans beweert Helen Wilkinson, samensteller van de vorige maand verschenen bundel Family Business, van de Brits-Amerikaanse denktank Demos.

Volgens Family Business is meer politieke aandacht voor het gezin hard nodig. De auteurs van de bundel dringen aan op de instelling van een 'minister for Generations' die de overgang van het traditionele naar het moderne gezin begeleidt. Betaald ouderschapsverlof, kwalitatief goede kinderopvang en flexibele werktijden zijn geen prettige extraatjes, maar bittere noodzaak om een evenwichtige maatschappij in de toekomst te kunnen garanderen. De chaos en de onoverzichtelijkheid van het huidige gezinsleven zijn op zichzelf normaal - ze kenmerken de overgangsfase waarin het gezinsleven verkeert - maar zullen niet vanzelf verdwijnen.

Moderne ouders zijn tobbende ouders, maar ook - zegt Demos - heldhaftige pioniers die hun familieleven moeten reorganiseren terwijl de bijpassende infrastructuur nog niet voorhanden is. Met de aanleg daarvan moet tempo worden gemaakt. In plaats van nostalgisch terug te blikken, kan de aandacht beter worden gericht op het gezin van de toekomst.

Zo moet de overheid volgens Demos flink investeren in de totstandkoming van een betaalde 'zorgeconomie' nu zorg niet langer onbetaald door huisvrouwen wordt verricht. Nu werk en privé - net als voor de industriële revolutie - door elkaar lopen. Nu de mannelijke kostwinner en de vrouwelijke verzorger plaatsmaken voor een situatie waarin man en vrouw beiden werken.

Ook in Nederland groeit het aantal tweeverdieners gestaag. In maart 1999 berekende het Centraal Bureau voor de Statistiek dat deze groep inmiddels de overhand heeft: van alle paren, al dan niet getrouwd, heeft bijna driekwart twee inkomens. Vrouwen zijn buitenshuis gaan werken, parttime of fulltime, en inmiddels stijgt ook het aantal vrouwelijke 'meerverdieners': vrouwen die een hoger inkomen hebben dan de man. De huisvrouw sterft uit en haar werk blijft liggen.

Wat dat werk zoal inhield, valt na te lezen in een vergeeld exemplaar van de Baedeker voor de huisvrouw uit de jaren vijftig, geschreven door Marianne de Groot. 'De huisvrouw wordt zo ongeveer geacht verstand te hebben van alles', vat het boek in zijn voorwoord bondig samen. 'Van koken en braden, maar ook van voedingsleer en warenkennis; van kousen stoppen en knopen aanzetten, maar ook van knippen en naaien; van vlekken verwijderen en broeken oppersen, maar ook van het wassen van wol en zijde; van inmaken en kinderen opvoeden; van het verzorgen van haar uiterlijk en van het onderhoud van haar keukenuitrusting; van schoenen poetsen en woninginrichting; van bloemen kweken en de grote schoonmaak. Op Uw bonte reis door al deze terreinen, Mevrouw, wil de Baedeker voor de Huisvrouw u bijstaan en van advies dienen. Voelt u zich onzeker, beklemt u het uitzicht: sla de Baedeker op - hij zal u de weg wijzen en u voor vallen behoeden. Moge u met de Baedeker in de hand op uw gemak het ganse land van uw huishouden kunnen bereizen!'

Koken, dat lukt ook in het moderne gezin nog wel. Schoenen poetsen is evenmin een probleem. Maar kousen stoppen? Knippen en naaien? Bloemen kweken? Zweet breekt uit bij de gedachte alleen al.

Het moderne gezin slaat bij onzekere gevoelens en beklemmende vooruitzichten geen Baedeker open, het grijpt naar de Gouden Gids en zoekt de telefoonnummers van Verrassend Passend, De Tapijtreiniger en De Tuinkoning. Tijdschriften en kranten berichten regelmatig over het brede scala aan 'gemaksdiensten' dat tegenwoordig valt in te huren, variërend van de hondencrèche tot de klusjesman. Boodschappen kunnen worden thuisbezorgd door de Super of Albert Heijn, gekreukelde kleren komen gladgestreken terug en wie een hekel aan winkelen heeft, schakelt een personal shopper in die alle Bijenkorven afsjouwt en met precies het juiste truitje thuiskomt.

In werkelijkheid valt het met de behoefte aan al die diensten in Nederland reuze mee, zegt Ans Merens van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) in Den Haag. Na de zomer hoopt ze de resultaten te presenteren van een nieuw onderzoek naar de taakverdeling onder partners. Ook de zogeheten 'uitbestedingsstrategie' van het moderne gezin wordt in het onderzoek meegenomen. 'Je leest weliswaar veel over de run op pizzabezorgdiensten en boodschappenservices, maar in de praktijk zijn er maar twee zaken waaraan een sterk groeiende behoefte bestaat en waarbij de vraag substantieel groter is dan het aanbod: dat zijn kinderopvang en huishoudelijke hulp.'

Tegelijk geldt die behoefte in de meeste gevallen maar een paar dagen per week. Merens: 'In Nederland wordt nog steeds gevonden dat je de zorg voor kinderen en huishouden wel gedeeltelijk kan uitbesteden, maar nooit volledig. Je hoort als ouders een groot deel van de opvoeding zelf te doen. De crèche, oké; maar niet vijf dagen per week. Dat niet zozeer het aantal tweeverdieners stijgt, waarbij beide partners een fulltime baan hebben, maar het aantal anderhalfverdieners, heeft ongetwijfeld met die houding te maken.'

Van die anderhalfverdieners is de halve meestal de vrouw. 'De taakverdeling thuis is nog steeds niet evenwichtig', zegt Merens. 'Vrouwen doen veel meer. Hoe dat komt, wordt nu door ons niet onderzocht; maar daar zijn allerlei sociologische en economische theorieën over.'

Het is de vraag of een 'minister for Generations', zoals Helen Wilkinson van Demos bepleit, in Nederland veel zin zou hebben. Drie jaar geleden werd hier een Commissie Dagindeling opgericht die van de overheid de opdracht kreeg oplossingen aan te dragen voor het 'gehol en gejaag' van werkende ouders. Die commissie - inmiddels omgezet in een stuurgroep - pleitte onder meer voor eenwettelijk recht op deeltijdwerk en stelde uitbreiding van de persoonlijke dienstverlening voor.

Paars II voorzag bovendien de staatssecretaris van Emancipatiezaken, Annelies Verstand, van het speerpunt arbeid en zorg. Dit heeft vooralsnog vooral geleid tot ontwikkelingen in de sfeer van betere verlofregelingen, zoals het kortdurend zorgverlof.

Ook de veranderde winkelsluitingstijden waren onder meer bedoeld om drukke tweeverdieners tegemoet te komen. Ans Merens van het SCP: 'Maar van die veranderde openingstijden wordt vooral gebruik gemaakt door tweeverdieners zonder kinderen. Mensen met kinderen gaan niet 's avonds winkelen, die kinderen moeten op tijd eten en naar bed.'

Of de conclusies van Demos - meer politieke aandacht voor het gezin, een groter aanbod aan zorg- en gemaksdiensten - de oplossing leveren voor gestresste ouders en hun kinderen, valt te bezien: wie zijn hele privé-leven uitbesteedt, houdt geen leven meer over. Anders ligt het met Wilkinsons pleidooi voor een rechtvaardiger verdeling tussen man en vrouw van het werk thuis. Maar dat geluid is niets nieuws, en bovendien valt daarin niet zoveel te sturen: dergelijke mentaliteitsveranderingen moeten uiteindelijk van binnenuit komen.

En dat lijkt vooral een kwestie van tijd. Want ze mogen dan met weinig zijn, maar ze zijn er: de mannen die het niet statusverlagend vinden hun kinderen mee op te voeden, die liever zelf een voedzame maaltijd maken dan er eentje te laten thuisbezorgen en die het geen probleem vinden een ingewikkelde vlek uit hun broek te verwijderen - desnoods met behulp van de Baedeker. Wie zo'n man vindt, moet hem maar koesteren.

Ook als hij soms een zeikstraal is.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden