Het geheim van de vervoering

Het eerste wetenschappelijke onderzoek naar Viagra voor vrouwen is begonnen. Niets zo ingewikkeld als opwindingsproblemen. Nog moeilijker dan bij mannen, is het om bij vrouwen een diagnose te stellen....

Duizelingwekkende orgasmen zouden vrouwen ervan krijgen. 'Beter dan ooit!' 'Voor het eerst in tien jaar klaargekomen!' Wie de verhalen op Internet leest, gaat bijna geloven dat ook vrouwen met Viagra de ultieme liefdespil in handen hebben. 'Viagra is een wondermiddel, maar alleen mannen kunnen het krijgen!' In Amerika zouden tieners de gejatte pilletjes van papa goed verkopen op het schoolplein. Niet aan hun vriendjes, maar aan hun vriendinnen.

'Allemaal indianenverhalen', zegt Rik van Lunsen, hoofd seksuologie van het Academisch Medisch Centrum in Amsterdam. 'Het placebo-effect bij deze pillen is altijd groot.' Samen met psychologe Ellen Laan heeft Van Lunsen onlangs het initiatief genomen tot het eerste, gedegen wetenschappelijke onderzoek naar Viagra voor vrouwen. Voornamelijk betaald door fabrikant Pfizer, en deels uitgevoerd in samenwerking met de academische ziekenhuizen in Leiden, Groningen en Maastricht. Wat kan het blauwe pilletje voor mannen met erectieproblemen nu écht bij vrouwen doen? En nog belangrijker: wat is eigenlijk de ziekte?

Niets zo ingewikkeld als opwindingsproblemen. Erectiestoornissen en pijn bij het vrijen door onder meer gebrek aan vochtigheid zijn de belangrijkste klachten op het spreekuur van seksuologen. Er kunnen, theoretisch gezien, puur lichamelijke redenen voor zijn - zoals bijvoorbeeld een dwarslaesie, diabetes of MS -, maar meestal gaat het om een moeilijk te benoemen samenspel van factoren, variërend van ziekte tot vermoeidheid, stress, faalangst, slechte ervaringen en relatieproblemen. Of simpelweg onbegrip in bed.

Guusje van der Schoot, als psychologe/seksuologe verbonden aan het Academisch Ziekenhuis Maastricht: 'Het klinkt misschien kras, maar een belangrijke oorzaak van opwindingsproblemen bij vrouwen zijn hun slechte minnaars. Dat geklungel van ze. Een beetje frutten en friemelen en dan: hup, gemeenschap.'

Nog moeilijker dan bij mannen, is het om bij vrouwen een diagnose te stellen. Het uitblijven van een erectie is duidelijk, maar wat betekent het als een vrouw zegt dat het niet zo lekker gaat? En hoe méét je bij hen de opwinding of het uitblijven daarvan? Pfizer heeft nog nooit zo'n 'basaal' onderzoek gesteund, zegt marketingmanager Dick Vente. Hij heeft 'geen idee' voor welke vrouwen Viagra straks een uitkomst is. 'Het ontbreekt aan gedegen onderzoek. We vliegen naar de maan, maar weten heel weinig over het vrouwelijk geslacht.'

Het is niet vreemd te veronderstellen dat Viagra ook bij vrouwen werkt, legt Van Lunsen uit. Het werkzame stofje in Viagra, sildenafil, versterkt de doorbloeding van de penis waardoor deze - mits geprikkeld - stijf wordt. Het mechanisme bij vrouwen is in principe niet anders. Ook het vrouwelijk geslachtsorgaan is te beschouwen als een zwellichaam. Bij betere doorbloeding van de vaginawand zwelt de clitoris en treedt er vocht uit de bloedvaten.

Het is alleen de vraag of vrouwen zich daar ook echt opgewonden van gaan vóelen. Van Lunsen: 'Mannen gebruiken een erectie als barometer voor hun opwinding. Zo van: hij is stijf, dus ik ben opgewonden. Maar vrouwen zijn zich veel minder bewust van de fysieke kant van opwinding. Ze hebben vaak slecht geleerd naar hun geslachtsdeel te luisteren. Er kan bij hen daarom een groot verschil bestaan tussen de gemeten opwinding en hoe die ervaren wordt.'

Laat een vrouw bijvoorbeeld een pornofilm zien, en ze zal vrijwel altijd lichamelijk reageren, bleek een paar jaar geleden uit onderzoek van Ellen Laan. Het tampon-achtige, plexiglas meetapparaatje dat bij de proefpersonen in de vagina werd gebracht (de zogeheten fotoplethysmograaf), gaf steevast aan dat de vaginawand beter doorbloed raakte. Maar dat bleek een vrij onwillekeurige respons, ontdekte Laan. De gemeten opwinding zei weinig of niets over de ervaring. Zelfs bij vrouwen die de filmpjes walgelijk vonden en zeiden werkelijk niks te voelen, sloeg de meter uit.

Vrouwen zijn 'contextgevoeliger', zeggen seksuologen steevast. Meer bezig met 'emotie', de 'situatie'. Van der Schoot: 'Als de seks goed is, vinden de meeste mannen hun relatie ook oké. Vrouwen denken vaak andersom: als de verhouding goed is, komt het met de seks ook wel in orde.' Gelukkig gelooft vrijwel niemand meer dat mannen maar één ding willen en vrouwen alleen floreren bij veel aaien en intimiteit. Maar dat seksuele opwinding bij vrouwen anders in elkaar steekt dan bij mannen, is wel duidelijk.

MAAR HOE? Wetenschappers proberen al jaren het geheim van de vervoering te ontrafelen. 'Clitoris is slechts het topje van de ijsberg!', kopten alle kranten vorig jaar naar aanleiding van een onderzoek van de Australische uroloog Helen O' Connell, die ontdekte dat de twee 'armen' van de clitoris veel dieper in de vagina reiken dan in menig anatomisch handboek staat afgebeeld.

O' Connell vertelde niets nieuws, zegt Van Lunsen - 'Hier, het staat keurig op deze tekening' , maar dat de 'ontdekking' zoveel aandacht kreeg, noemt hij veelzeggend: 'Het was het juiste artikel op het juiste moment. De lichamelijke aspecten van opwinding bij vrouwen worden nog niet zo lang interessant gevonden. We moeten een inhaalslag maken.'

'Over vrouwelijkse seksualiteit is relatief weinig bekend', zegt ook professor Walter Everaerd van de Universiteit van Amsterdam, die veel onderzoek heeft gedaan naar opwindingsproblemen bij mannen en vrouwen. Dat klinkt vreemd, anno 1999. Dat vrouwen - althans, de zogenaamd nétte - tot zeker halverwege deze eeuw niet als seksuele wezens werden gezien en het onderzoek zich daarom vooral op mannen richtte, dat weten we wel. Maar we hebben inmiddels Kinsey gehad, Masters en Johnson, de emancipatie, meer seks dan ooit in de bladen, op de tv: wat valt er nog te ontdekken?

Veel, zo blijkt. Bij de vakgroep klinische psychologie onderzoekt Everaerd onder meer het belang van de herinnering voor opwinding, en probeert hij een antwoord te vinden op die ene cruciale vraag: wat maakt dat mensen een seksuele 'stimulus' vertalen in 'actie' - een vrijpartij? Everaerd: 'Het zou een revolutionaire ontdekking zijn als we eenmaal weten hoe dat besturingsmechanisme werkt. En als we dan ook nog pillen vinden die dat gedrag beïnvloeden. . . Je kunt je voorstellen dat die pillen het goed zullen doen. Maar dan zijn we zeker tien jaar verder.'

Ook fysiek is nog veel onduidelijk. De omvang van de clitoris mocht bij specialisten bekend zijn, niemand weet wat al dat zogeheten erectiele weefsel precies vermag. 'We begrijpen nog niet op welke plekken in de vagina een betere doorbloeding een rol speelt, en hoe dat bijdraagt aan de lichamelijke opwinding', zegt Van Lunsen. 'Ook is niet duidelijk wat de invloed van de bekkenbodemspieren is: als die gespannen zijn - en dat kan bij opwindingsproblemen het geval zijn -, heeft dat allicht een negatief effect op de doorbloeding.'

Van Lunsen hoopt dat het Viagra-onderzoek de kennis over vrouwelijke seksualiteit zal vergroten. Aan het onderzoek, waarvan de resultaten pas volgend jaar verwacht worden, zullen zeker 72 vrouwen meedoen: gezonde vrouwen, vrouwen met opwindingsproblemen en vrouwen na de overgang. In het laboratorium krijgen zij één keer Viagra en één keer een placebo. Omdat ook Viagra alleen werkt als er een prikkel is, zullen de vrouwen een erotische film voorgeschoteld krijgen. De opwinding wordt gemeten met de al eerder genoemde fotoplethysmograaf, het apparaatje dat de doorbloeding van de vagina registreert. Daarnaast zullen de vrouwen tal van vragen over hun beleving beantwoorden.

WIJZER geworden van het onderzoek van Ellen Laan, verwacht Van Lunsen niet dat Viagra bij gezonde vrouwen veel zal doen. 'Ik voorspel dat je het eerder moet zoeken in puur fysieke, dan in psychologische problemen. En dan gaat het dus om een betrekkelijk kleine groep.' Dat vermoeden wordt bevestigd door de niet gestandariseerde Viagra-experimenten met vrouwen die tot nu toe in een aantal ziekenhuizen hebben plaatsgevonden. De resultaten waren niet om over naar huis te schrijven. Ook niet bij vrouwen na de overgang, van wie bekend is dat zij meer moeite kunnen hebben om vochtig te worden.

Van Lunsen: 'Bij die vrouwen gaat het soms om een tekort aan het mannelijke hormoon testosteron, dat van invloed is op opwinding. Je kunt deze vrouwen daarom misschien beter testosteron geven dan Viagra.' Vrouwen zonder testosteron-tekort moeten alleen geen 'mannelijke' hormonen slikken om eerder opgewonden te raken. Daar krijgen ze namelijk een baard en een zwaardere stem van.

Al met al valt er voor vrouwen geen Viagra-hype te verwachten, zoals vorig jaar bij de mannen het geval was. Hoewel ook die hype, zeker in Nederland, gerelativeerd moet worden. De verkoop komt 'langzaam' op gang, zegt marketingmanager Vente van Pfizer. In het laatste kwartaal van 1998 werd er voor 2,4 miljoen gulden aan Viagra-pillen verkocht, en dat is geen klapper te noemen. Vooral op het platteland valt de verkoop tegen.

Van Lunsen: 'Nederlandse mannen zijn toch nuchterder dan Amerikaanse. Ze weten dat het niet alleen om die erectie gaat.'

Misschien maar goed ook. 'Met Viagra is een nieuwe weg ingeslagen, en die weg heet medicalisering van de seks', zegt Van der Schoot. 'Maar het is de vraag of we daarop zitten te wachten.'

De seksuologe heeft door Viagra het aantal verwijzingen vanwege erectiestoornissen 'dramatisch' zien teruglopen. Maar niet voor lang, vermoedt zij. Huisartsen en specialisten geven vaak veel te summiere richtlijnen voor het gebruik. De eerste mannen komen daarom alweer verontwaardigd terug op het spreekuur: 'Viagra werkt bij mij niet. Ik krijg nog steeds geen erectie!' Van der Schoot vraagt die mannen dan altijd wat ze precies gedaan hebben na inname van het pilletje. 'Nou ja', vertelde de één, 'ik ben een stukje gaan fietsen.' Een ander was 'rustig de krant gaan lezen'.

Van der Schoot: 'En hun vrouw maar wachten tot ze eindelijk versierd werd. Zo werkt het natuurlijk niet. Er is goddank nog altijd méér nodig voor seks dan een pilletje.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden