Het concentratiekamp dat er niet was

De filmbeelden van broodmagere mannen in een Servisch concentratiekamp schokten in 1992 de wereld. Vorige week veroordeelde de Britse rechter een tijdschrift dat het had gewaagd de beelden in twijfel te trekken....

HET kleine linkse Engelse LM Magazine, in een vroeger leven Living Marxism geheten, is niet meer. Het is gesneuveld in een smaadproces, aangespannen door de mediagigant ITN. Het blad moet ITN in totaal ruim een miljoen gulden betalen en dat geld is er niet, zodat het feitelijk failliet is. De zaak is interessant, al was het alleen al vanwege de vraag waarom een mediaconcern als ITN al zijn macht en invloed inzet om via de rechter een lastig, maar verder marginaal blad de nek te breken. Maar de inhoud van het door ITN gewraakte LM-artikel is nog interessanter. Waar gaat het om?

Begin augustus 1992 bezoekt een team van de Engelse commerciële tv-zender ITN (Independent Television Networks) Noord-West Bosnië. De opdracht luidt: maak beelden van de Servische concentratiekampen waarover hardnekkige geruchten de ronde doen. De opdracht was nogal dwingend, vertelt verslaggeefster Penny Marshall op 16 augustus 1992 aan de Sunday Times, ze mochten niet zonder beelden terugkomen. Samen met Ian Williams van Channel Four, een ITN-zender, en Guardian-journalist Ed Vulliamy bezoekt Marshall het gevangenkamp Omarska, waar ruim duizend mannen onder een strikt militair regime worden vastgehouden. Krijgsgevangenen, zeggen de Serviërs.

In de omgeving van het kamp vinden voortdurend schietpartijen plaats. De journalisten zien gewapende bewakers en gevangenen die in looppas naar de eetzaal worden afgemarcheerd. Het ziet er grimmig uit, maar een concentratiekamp lijkt het niet.

In het nabijgelegen Trnopolje, volgens de Serviërs een vluchtelingenkamp, vinden ze de door Londen gevraagde beelden wel. Cameraman Jeremy Irvin filmt achter prikkeldraad een aantal mannen van wie sommige duidelijk ondervoed zijn. Centraal in de reportage, die de volgende dagen over de hele wereld wordt uitgezonden, staat het beeld van de sterk vermagerde Fikret Alic. (Alic vertelde mij in 1996 in Denemarken, waar hij nu woont, dat hij in die tijd zo mager was omdat hij geen eten kon binnenhouden. Als gevolg van een klap met een geweerkolf had hij last van maagbloedingen.)

Dit beeld overheerst vanaf dat moment de iconogafie van de Bosnische oorlog. Voor velen is het bewijs geleverd dat de Servische concentratiekampen echt bestaan. 'BELSEN 92' kopt de Daily Mirror over de hele voorpagina. Presidentskandidaat Clinton roept president Bush op om het Amerikaanse leger op de Bosnische Serviërs af te sturen.

ITN wint met de reportage een aantal prijzen, wat een aardige opsteker is in de permanente strijd om de kijkcijfers. Belangrijker is de cash flow die de beelden opleveren: elke keer dat ze, waar ter wereld ook, worden uitgezonden rinkelt bij ITN de kassa. Het bedrijf reageert dan ook als door een adder gebeten als LM in februari 1997 de basis onder de reportage uit haalt.

Onder de kop 'De beelden die de wereld voor de gek hielden' plaatst het blad een stevig onderbouwd verhaal van de Duitse journalist Thomas Deichmann, waarin deze bewijst dat Fikret Alic en zijn lotgenoten niet achter, maar voor het prikkeldraad stonden. Het waren Penny Marshall en haar cameraman die zich op een met prikkeldraad afgezet deel van het kamp bevonden.

Dat feit, zo meldt Deichmann, was ontdekt door prof. Wladimiroff, de verdediger van Dusko Tadic voor het Joegoslavië Tribunaal. Deichmann was door Wladimiroff ingehuurd als getuige-deskundige met betrekking tot de berichtgeving over het proces-Tadic in de Duitse media.

Opmerkelijk is dat ITN de discussie over Deichmanns verhaal niet alleen zelf uit de weg is gegaan, maar met juridisch geweld het andere media onmogelijk heeft gemaakt om die discussie zelfs maar te beginnen. Iedere journalist die ITN om commentaar vroeg kreeg het advies om een advocaat te raadplegen. BBC-radio zag om die reden af van uitzending van een reportage. The Financial Times, die al een artikel aan het LM-verhaal had gewijd, kon een proces nog slechts afkopen door ITN publiekelijk om excuses te vragen.

En dat alles op basis van een middeleeuwse smaadwet volgens welke de aangeklaagde schuldig is, tenzij hij zijn onschuld kan bewijzen. Het feit dat Penny Marshall en haar cameraman zelf achter het prikkeldraad stonden, werd al in het begin van het proces tegen LM door de rechter bewezen geacht. Maar het ging er volgens diezelfde rechter om of Deichmann in zijn verhaal 'suggereerde' dat zij daar stonden 'met de opzet om misleidende beelden te maken'.

Want dat was wat ITN beweerde en daar lag het probleem voor LM. Want hoewel Deichman de conclusie aan de lezer over laat, leidt de logica van de door hem opgesomde feiten onontkoombaar tot de slotsom dat Marshall daar niet 'per ongeluk' stond. En dat de bewuste prikkeldraadbeelden niet 'toevallig' in de reportage werden opgenomen. Dus om aan veroordeling te ontkomen moest LM deze logica aanvechten. Maar die strijd is, zoals uit het vonnis blijkt, bij voorbaat al verloren.

Om verwarring te zaaien stelden de advocaten van ITN de vraag aan de orde of Trnopolje niet toch een concentratiekamp was. Maar die vraag was al lang beantwoord. Door Ed Vulliamy bijvoorbeeld, die in zijn verslag voor de Guardian van 7 augustus 1992 met zoveel woorden zegt dat het geen concentratiekamp is.

Hij citeert kampbewoners die zeggen vanwege de gevechten uit omringende dorpen naar Trnopolje te zijn gevlucht. Anderen zeggen te zijn gevlucht om niet door Moslim-milities te worden gemobiliseerd. Getuigen in het Tadic-proces verklaren later voor Servische milities te zijn gevlucht. Sommigen vertellen dat ze 's nachts in Trnopolje bivakkeerden, maar overdag naar hun dorp gingen om hun vee te verzorgen.

Fikret Alic zegt tegen Vulliamy dat de groep mannen waartoe hij behoort die ochtend is vrijgelaten uit Keraterm, een detentiekamp zoals Omarska. Een jaar later publiceert Vulliamy echter een boek, Seasons in Hell, waarin hij Trnopolje wel degelijk als een concentratiekamp schetst.

Tijdens het proces tegen LM speelt dat boek als 'bewijsmateriaal' een belangrijke rol. Zijn verhaal uit augustus 1992 wordt echter bevestigd door het ruwe, niet-uitgezonden, beeldmateriaal van Marshall dat Deichmann in handen is gespeeld. Hij heeft ook banden van de Bosnisch-Servische televisie, die de ITN-ploeg bij zijn werk heeft gevolgd. Ik heb in 1997 al dat materiaal gezien en er is geen twijfel mogelijk: Trnopolje was, in elk geval op dat moment, geen concentratiekamp - wat zich in de wijde omgeving ervan ook moge hebben afgespeeld.

Een deel van het terrein, een schoolplein, is van de straat afgeschermd door een metalen hekwerk van ruim een meter hoog en niet door prikkeldraad. Een enkele soldaat praat in beeld met de vluchtelingen, waarvan hij er velen zegt te kennen. De groep mannen met Fikret Alic staat te wachten op registratie door het Rode Kruis als Penny Marshal en haar cameraman een stukje grond aan de rand van het 'kamp' oplopen dat gedeeltelijk nog met half vergaan prikkeldraad is omheind.

Terwijl de cameraman suggestieve beelden van de rest van het terrein maakt, het prikkeldraad op de voorgrond, lopen de mannen nieuwsgierig op hun toe. Als Marshall met enkele van hun staat te praten duikt de vermagerde Fikret Alic op. Hij wordt door de anderen verder naar voren geduwd en als Marshall hem ziet schudt zij hem de hand. Wat later loopt zij wat naar achteren, de cameraman maakt een totaalshot en Marshall loopt met uitgestoken hand het beeld weer in.

In de montage wordt dat beeld voor het handen schudden met Alic gezet, zodat het in de uiteindelijke reportage lijkt alsof de mannen van het begin af aan al voor het hek drommen en Marshall direct op Alic toeloopt. ITN heeft de concentratiekampbeelden waarnaar het op zoek was. Met de goedkeuring achteraf van het Engelse Hooggerechtshof.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.