Eeuwig levenHerbart Ruitenberg (1936-2020)

Herbart Ruitenberg (1936-2020) stond aan de basis van Amnesty International in Nederland

Als zoon van een ‘rode dominee’ stond Herbart Ruitenberg (1936-2020) in 1968 aan de basis van Amnesty in Nederland dat uitgroeide tot de succesvolste afdeling ter wereld.

Herbart RuitenbergBeeld .

Hij was een felle anticommunist. En dat viel niet altijd mee bij Amnesty International dat in de beginjaren nogal tegen de communistische bevrijdingsbewegingen in Afrikaanse en Latijns-Amerikaanse landen aanschurkte.

‘Vrijheid van meningsuiting was voor hem een groot goed. En die was er aan de andere kant van het IJzeren Gordijn niet. Ik weet nog dat ik er door hem op werd uitgestuurd om geld te brengen aan de verzetsbeweging in het toenmalige Tsjechoslowakije’, zegt zijn broer Willem Ruitenberg.

Zijn neef Arnout Ruitenberg die lang penningmeester was bij Amnesty noemt hem een durfal. ‘Hij smokkelde jarenlang boeken naar de Sovjet-Unie. Dat ging goed. Toen hij het ging doen in Rhodesië liep hij tegen de lamp en kwam in de gevangenis terecht. Hij was zeker geen echte Ruitenberg. Die zijn nogal behoedzaam.’

Herbart Ruitenberg was een van de pioniers en drijvende krachten achter de Nederlandse afdeling van mensenrechtenorganisatie Amnesty International die uitgroeide tot de grootste en rijkste van alle afdelingen. Hij was jarenlang secretaris van Amnesty en hoofdredacteur van het blad Wordt Vervolgd. Ook binnen de PvdA, waar hij lid was van de buitenlandcommissie, keerde hij zich vaak tegen mensen die sympathiseerden met pacifisme en communisme. Veelbetekenend voor zijn anticommunisme was dat hij als dienstplichtig militair reserve-officier werd in het Nederlandse leger.

Sinds zijn pensioen begin jaren negentig woonde hij in de stad Groningen, waar hij op 19 april overleed. ‘In 2004 kreeg hij een hersenbloeding, waardoor zijn spraakvermogen was aangetast. Hij gaf niet op. Hij las zelfs postcodeboeken als geheugentraining’, zegt Willem. Hij noemt Herbart eigenzinnig en chaotisch. ‘Hij kocht eens een auto doch vergat wekenlang dat hij die ook moest betalen. De autoverkoper vergaf het hem ook meteen omdat hij zo onbaatzuchtig was.’

Herbart was de oudste van de zes kinderen van een vrijzinnig-hervormde dominee die al voor de oorlog een prominente rol vervulde in de SDAP. Hij werd geboren in Surhuisterveen, waar de ‘rode dominee’ toen predikte. Herbart volbracht op zijn 17de het gymnasium, waarna hij sociologie ging studeren in Leiden. Hier werd hij actief in de landelijke sociaal­-democratische studentenvereniging Politeia waar hij veel geestverwanten ontmoette.

In 1961 werd in Londen door de advocaat Peter Benenson Amnesty opgericht. Samen met Cornelis van der Vlies en NRC-hoofdredacteur Alexander Stempels was ­Herbart in 1968 betrokken bij een tweede poging ook een Nederlandse afdeling op te richten en een blad te maken. Binnen tien jaar had Amnesty hier 300 duizend leden die brieven schreven voor het vrijlaten van politieke gevangenen. Als hoofdredacteur van Wordt Vervolgd koesterde hij de onafhankelijke journalistiek. Het blad mocht geen actiepamflet worden.

Hij verdiende zijn geld bij het Centraal Planbureau waar hij ­rekenmodellen maakte voor het doen van ramingen. Willem ­Ruitenberg: ‘Hij ontdekte dat hij beter wiskunde had kunnen ­studeren dan sociologie. Het CBP was een wetenschappelijke organisatie zonder hiërarchie. Daar gedijde hij wel in. Op zijn 52ste werd hij overgeplaatst naar het ministerie van Onderwijs, waar hij hetzelfde werk deed. Vijf jaar later ging hij met de vut om fulltime voor mensenrechten te kunnen strijden.’

Nadat hij zijn hele leven vrijgezel was geweest, trof hij in 1994 een vroegere strijdmakker uit Amnesty met wie hij twee jaar later is getrouwd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden