Henk S. blijft het proberen

Henk S., de ingenieur die wordt verdacht van illegaal handeldrijven met Pakistan, staat vandaag weer voor de rechter. Door zijn toedoen kwam de 'islamitische atoombom' dichterbij....

In Turkije woonde ook een Henk S., maar die is nu dood. GünesCire, heette hij. Eerzaam lid van het Istanboelse zakenmilieu;handelaar in alles, net als Henk S. En, net als de ingenieur uitSint-Pancras, sinds zijn studietijd bevriend met Abdul QadeerKhan, de man die, na zijn opleiding in Delft en Leuven, een paarjaar spioneerde bij de uraniumverrijkingsfabriek in Almelo, naarIslamabad verhuisde en daar een atoombom ontwikkelde. Khan werdHeld van Pakistan. Met dank aan mannen als Henk S. en GünesCire.

De twee maakten deel uit van een netwerk van handelaren datKhan de benodigde spullen leverde. Ze waren zakelijk innigverstrengeld. De Nederlander heeft nog steeds een belang van 15procent in de - inmiddels door diens zoon geleide - winkel vande Turk. Andersom, blijkt uit stukken van de Kamer vanKoophandel, was Cire in de jaren tachtig als directeur betrokkenbij een van de bedrijven van de Nederlander.

Pas in 2004, nadat gebleken was dat Khan zijn nucleairemissiewerk had uitgebreid naar landen als Libië en Noord-Koreaen nadat connecties met Al Qa'ida aan het licht waren gekomen,werd zijn netwerk van leveranciers opgerold. Met wisselendeconsequenties voor de betrokkenen. In Maleisië en Zwitserlandwerden arrestaties verricht; in Turkije werd Cire opgepakt. Hijstierf na de politieverhoren. Henk S. staat vandaag weer voor derechtbank in Alkmaar.

Einde verhaal, zou je denken.

Maar Henk S. is springlevend. De ingenieur probeert nog steedsspullen naar Pakistan te exporteren. Ondanks de rechtszaak dietegen hem loopt.

Het handelen zit hem in het bloed, zegt een oud-studiegenoot,die net als S. eind jaren zestig vliegtuigbouwkunde studeerde.'Hij was toen al een echte ritselaar.' In die periode studeerdeook een jonge Pakistaan in Delft, Abdul Qadeer Khan. Slim,charmant, bevlogen. Het was in Delft, in die tijd, dat Khan aanzijn netwerk begon te bouwen - ook al wist hij destijds nog nietwaar hij het voor zou kunnen gebruiken.

Hij legde de basis voor vriendschappen voor het leven, metzowel studiegenoten als hoogleraren. Henk S. was een van hen.Velen kwamen in de loop der jaren op bezoek in Pakistan. Khanspromotiehoogleraar Martin Brabers uit Leuven bezorgde hem eenbaan bij het ingenieursbureau FDO en was in 2003 nog betrokkenbij een symposium op het instituut van Khan, deels gefinancierddoor Henk S.

FDO detacheerde Khan bij de fabriek van de toenmalige UCN inAlmelo, tegenwoordig Urenco geheten, waar ultracentrifuges werdengebouwd voor de verrijking van uranium - de brandstof vankerncentrales en atoombommen. Daar kwam Khan Henk S. weer tegen.Beiden hadden zich intussen gespecialiseerd in lastechnieken.Khan schreef zoveel mogelijk op, legde lijstjes aan vangespecialiseerde toeleveranciers en vertrok in december 1975 metvakantie naar Pakistan. Om er te blijven.

Tijdens de kwart eeuw die volgde, ontpopte Khan zich tot de'vader van de Pakistaanse atoombom'. Dankzij zijn kennis van decentrifuges in Almelo, maar vooral dankzij zijn kennissen bij debedrijven die daarvoor onderdelen leverden. Sommigen - onder wieHenk S. - zouden dertig jaar lang als tussenhandelaar hunbijdrage leveren aan het Pakistaanse atoomproject.

S. was een handige jongen. Hoewel de Nederlandseinlichtingendiensten en exportautoriteiten hem sinds eind jarenzeventig in de gaten hielden, konden ze tot dusver maar éénkeer sluitende bewijzen tegen hem verzamelen. In 1985 maaktendouanebeambten een pakket open dat was bestemd voor hetlaboratorium van Khan. Ze zagen dat er een oscilloscoop in zat,een apparaat voor het afstellen van ultracentrifuges dat op delijst stond van strategische goederen. S. kreeg een jaargevangenisstraf, maar kocht die straf af.

Het probleem met naar schatting honderden andere transportenwas dat die goederen niet op de lijsten van militaire of dual-use goederen (spullen die zowel voor civiel als militairedoeleinden kunnen worden gebruikt) stonden. Daardoor waren ergeen vergunningen nodig, en dus was er geen juridische grond omS. tegen te houden.

In 1996 werd mede daarom een nieuw wetsinstrument bedacht: decatch-all. Voortaan kon alles tot twijfelachtige waar wordenbestempeld, als het er op grond van de bestemming en informatievan inlichtingendiensten naar uitzag dat de spullen voor defabricage van massavernietigingswapens bestemd waren. Datbetekent niet dat de export illegaal is, maar wel dat deexporteur er een vergunning voor moet aanvragen.

In 1997 en 1998 kreeg S. vijf keer zo'n catch-all opgelegd.Voor acht roestvrijstalen drukvaten, zes smeltkroezen, een partijchemicaliën, honderd staafjes tantaal, onderdelen vanschakelkasten, zirkonium en molybdeen sputter targets, eenhogedrukcompressor: allerlei onderdelen die bruikbaar zijn bijnucleaire faciliteiten of voor de productie van raketten. Despullen werden op Schiphol, in Antwerpen en in Oostenrijktegengehouden. Alleen met een vergunning zouden ze verder mogen.Maar S. vroeg geen vergunningen aan. S. vraagt nooit eenvergunning aan, zeggen bronnen. Hij probeerde het anders.

Hij was rond die tijd in contact gekomen met de SchiedammerRudy Verboom, oud-zeeman, nu handelaar. Verboom had aan S. eenlading roestvrijstalen 'buisjes' geleverd, die S. weer naarPakistan had doorgesluisd. De transactie was kennelijk goedbevallen, want S. en Verboom zouden vaker zaken gaan doen.

S. verkocht de tegengehouden compressor - bruikbaar voor hetvoltanken van raketten - aan Verboom, die daarop zelf probeerdehet ding naar Pakistan te sturen. Daarnaast heeft Verboomgeprobeerd de drukvaten, ook te gebruiken voor debrandstofvoorziening van raketten, via Brazilië het land uit tekrijgen. Het verschil met S. is dat Verboom daar netjesvergunningen voor aanvroeg. Die werden hem geweigerd - ook nadathij, in één geval, in beroep was gegaan. De compressor staatnu opgeslagen in Montfoort, de drukvaten ('melktanks', zegtVerboom) liggen in België.

De grote vraag is wat er met de andere catch-alls van S. isgebeurd. Zijn de spullen alsnog illegaal geëxporteerd? Hetprobleem is dat een handelaar aan wie een catch-all is opgelegd,zich niet voor zijn spullen hoeft te verantwoorden. Hij is pasin overtreding als hij de spullen zonder vergunning tochuitvoert. Maar dat moet dan wel opgemerkt worden.

Daar heeft het Openbaar Ministerie lange tijd weinig werk vangemaakt, wat volgens bronnen tot veel frustratie heeft geleid bijde veiligheidsdienst AIVD. Pas begin 2004, nadat Abdul QadeerKhan op 4 februari op televisie publiekelijk bekende dat hij nietalleen Pakistan, maar ook andere landen van een atoombom hadwillen voorzien, kwam Henk S. weer in beeld. Hij ('Hanks') werdin één adem genoemd met andere spelers in het netwerk.Internationale commotie - tijd om in te grijpen.

Allereerst werd in maart 2004 een partij aluminiumbuizen dievanuit Rusland via Zwitserland naar Pakistan zou wordendoorgesluisd, op aanraden van Nederlandse inlichtingendienstenal in Rusland tegengehouden. Man achter de schermen van dattransport was, zo bevestigen bronnen, weer Henk S.

Op 13 april vond een huiszoeking plaats in zijn villa inSint-Pancras, die inmiddels te koop staat. Pas dankzij de daarbijverzamelde informatie bleek dat S. in de voorgaande jaren eenaantal catch all-beschikkingen aan zijn laars had gelapt enzonder vergunning spullen naar Pakistan had geëxporteerd.Eindelijk een zaak, waarvan vandaag de derde zitting plaatsvindt.Zo sloot het net zich om S. - maar een vis laat zich niet zomaarvangen. De afgelopen jaren zouden weer verschillende catch-allszijn uitgevaardigd tegen S. Hij blijft het proberen.

Daarnaast werkt hij nog steeds samen met de SchiedammerVerboom. Die heeft nu voor de compressor een klant op het oog,de Nederlandse transportfirma Mammoet. Hij mag het apparaatverkopen als Mammoet aantoont dat het ding nooit zal wordenuitgevoerd. Dat vloeit voort uit een aanvulling op de catchall-wet, sinds begin dit jaar van kracht: bedrijven moeten latenzien wat ze met de tegengehouden spullen van plan zijn.

De firma van Verboom staat onder de handelsnaam SRAF Sales & Services geregistreerd bij de Kamer van Koophandel, eenafkorting die S. ook gebruikt voor zijn eigen bedrijven. Formeelzitten ze in de anti-fouling: ze proberen een middel in de marktte zetten dat de aanslag van schelpen en kokkels op scheepshuidenmoet voorkomen.

Verboom doet jaarlijks zaken met Pakistan, waarmee hijbegonnen is toen S. het moeilijker kreeg. In 2004 leverde hijvergelijkbare kogellagers aan Pakistan, waarvoor S. eerder eencatch-all aan zijn broek kreeg. Maar Verboom is voorzichtiger.Hij wil zijn handen niet branden aan gevoelige zaken. Voor hijbesluit of hij op een order uit Pakistan zal ingaan, overlegt hijeerst met exportambtenaren. Alleen wanneer er geen catch-all inde lucht hangt, doet hij zaken. Huis-, tuin- en keukenspulletjes,boutjes en moertjes, en af en toe een hijskraan, bijvoorbeeld.

Eerlijke handel - een van de fundamentele rechten van de mens,vindt Verboom. Daar is toch nog nooit iemand aan doodgegaan?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden