Heeft Robert 25, 32, 37 of nog meer kinderen?

Deze spermabank ging wel erg losjes te werk

De regel is helder: het aantal kinderen dat per spermadonor mag worden verwekt, is maximaal 25. Om inteelt te voorkomen. Maar donor Robert en Linda, moeder van twee donorkinderen, komen erachter dat de spermabank van het Rijnstate-ziekenhuis wel erg losjes te werk gaat.

De buisjes met het zaad van donoren, in een van de grootste spermabanken van de wereld, de California Cryobank. Foto getty

Zeven kinderen te veel? Had hij zeven donorkinderen meer dan was toegestaan? Robert kon het nauwelijks geloven, toen een ziekenhuisassistente in 2014 zijn vermoedens bevestigde.

Zo'n tien jaar eerder had hij voor het eerst sperma gedoneerd. Zelf had hij weliswaar geen kinderwens, en zijn man ook niet, maar hij wilde iets betekenen voor personen die ongewenst kinderloos waren. Daarom had hij zich destijds bij het ziekenhuis Rijnstate in Arnhem gemeld.

Hem was altijd voorgehouden dat er met zijn sperma maximaal 25 kinderen zouden worden verwekt. Dat aantal stond sinds 1992 in de officiële richtlijnen, het prijkte in de informatiefolders en in de advertenties om donoren te werven en de website van het ziekenhuis sprak zelfs van een 'wettelijke bepaling'.

En was zijn zaad ook gebruikt voor anonieme donaties, zoals twee medewerkers van het ziekenhuis zeiden? Dat had hij nooit gewild. Hij vond dat donorkinderen in contact moesten kunnen komen met hun vader, als ze daar behoefte aan hadden. Hij begreep dat kinderen wilden weten van wie ze afstammen.

Het was allemaal erg vreemd. Anoniem doneren was niet meer toegestaan. Sinds de invoering van de Wet donorgegevens kunstmatige bevruchting in 2004 heeft elk nieuw verwekt donorkind het recht om op zijn 16de de identiteit van de donor op te vragen. Zijn kinderen dus ook.

Of had hij zijn zaad vlak voor de invoering van de wet gedoneerd, waardoor ze hem nog wel als anonieme donor konden inzetten?

Wat een puinhoop, dacht Robert, die in het dagelijks leven directeur van een adviesbureau is. Er moest iets verschrikkelijk mis zijn met de administratie van Rijnstate.

Moeder Linda

Robert had de misstanden vermoedelijk nooit ontdekt zonder de inspanningen van Linda. Zij had zich in 2006 bij Rijnstate gemeld, omdat ze op zoek was naar een spermadonor. Een assistente had haar geadviseerd. Ze kon deze donor nemen, een heel populaire man die al bijna aan zijn maximum van 25 kinderen zat. Linda bestudeerde die paar gegevens over zijn uiterlijk en zijn opleidingsniveau en nam toen een besluit: ja, hij werd het.

In 2008 beviel ze van een zoon. Timo bleek een pientere jongen, die op zijn 3de al vragen begon te stellen over zijn donor. Hoe zag hij eruit? Kwam hij een keer langs? Was hij goed in puzzelen?

Linda ging daarom op onderzoek uit. Timo was zo nieuwsgierig, het leek haar onverantwoord te wachten tot hij 16 was. Ze combineerde gegevens uit het donordossier met informatie die de ziekenhuisassistente zich had laten ontglippen: het geboortejaar van de donor, de locatie van de bioscoop waar ze hem een keer was tegengekomen.

Spermadonor Robert en Linda, de moeder van twee donorkinderen. zij willen niet herkenbaar op de foto. Foto Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Via Google vond Linda meerdere mannen die aan haar profiel voldeden. De eerste die ze mailde, zei nooit sperma te hebben gedoneerd. De tweede was Robert. Hij bleek de biologische vader, hij wilde wel afspreken.

Timo stond te dansen in de kamer toen hij hoorde zijn donor te zullen ontmoeten.

Het klikte tussen Robert en Linda, hij krijgt een steeds grotere rol in het gezin, Timo begon hem zelfs 'papa' te noemen. In 2013 beviel Linda van een tweede kind, Vera. Opnieuw was Robert de donor. Dit keer buiten het ziekenhuis om, nadat pogingen met nog opgeslagen zaad van Robert bij Rijnstate waren mislukt.

Linda besloot de geboorte van Vera bij Rijnstate te melden, zodat het ziekenhuis haar kon meetellen bij het totale aantal nakomelingen van Robert. Ze vond het een geruststellend idee dat het aantal nakomelingen van een donor aan een maximum was gebonden. Daarmee werd hopelijk voorkomen dat haar kinderen zonder het te weten een relatie met een halfbroer of -zus zouden aanknopen.

Ze was dan ook verbijsterd toen ze een mail terugkreeg van het ziekenhuis. De donor, zo schreef de assistente, heeft inmiddels 32 kinderen.

Linda lichtte Robert in. Die belde de assistente, daarna het afdelingshoofd. Ja, zei die. Het klopte, hij had 32 nakomelingen.

Later repte medisch directeur Desiree Creemers per mail zelfs van 36 kinderen. Ze voegde een overzicht toe: zo veel zwangerschappen waren voor 2007 tot stand gekomen, zo veel in 2007 en zo veel in 2008.

Foto anp

Inspectie

Rijnstate deed in juli 2014 zelf melding bij de Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ), dat een onderzoek begon naar de administratie van de spermabank van het ziekenhuis. Dat resulteerde nog geen halfjaar later in een niet-openbaar rapport, dat in handen is van de Volkskrant.

In dat rapport schreef de inspectie dat Robert niet de enige donor is bij wie het maximumaantal nakomelingen is overschreden. Dat was ook het geval bij vijftien andere donoren, zo had Rijnstate zelf gemeld. Met het zaad van elk van die donoren waren 26 tot 50 kinderen verwekt. Vijf van deze donoren hadden volgens Rijnstate meer dan 35 kinderen. Honderden donorkinderen hadden dus meer halfbroers en -zussen dan op basis van de richtlijn was toegestaan.

De conclusies van de inspectie waren niet mals. Het maximumaantal van 25 was een 'geldende veldnorm', waarvan de Gezondheidsraad al eerder stelde dat er geen redenen waren hiervan af te wijken, was te lezen in het rapport. Rijnstate was onvoldoende alert geweest en het registratiesysteem was niet op orde - 'een ernstige tekortkoming'.

Om herhaling te voorkomen, moest Rijnstate aan de inspectie verslag uitbrengen en laten zien of het registratiesysteem inmiddels verbeterd was. Ook suggereerde de inspectie dat het ziekenhuis contact zou moeten opnemen met de ouders die een kind kregen van een van de vijftien donoren waarbij het maximum was overschreden.

De zoektocht

Voor Robert en Linda was de kous daarmee nog niet af. Zij wilden dat er een onafhankelijk onderzoek zou komen, om definitief duidelijkheid te krijgen over het aantal donorkinderen van Robert en de vraag of zijn sperma inderdaad was gebruikt voor anonieme donaties.

Dat onderzoek kwam er, maar niet door de onafhankelijke onderzoeker die zij voor ogen hadden. Rijnstate stelde gepensioneerd gynaecoloog Rien Crooij aan, de voormalige directeur van Medisch Centrum Kinderwens, net als Rijnstate een fertiliteitskliniek met een eigen spermabank.

Na interviews met een aantal medewerkers en analyse van door Rijnstate aangeleverde gegevens concludeerde Crooij dat er 37 kinderen met het zaad van Robert zijn verwekt. Er zouden geen aanwijzingen zijn dat zijn sperma gebruikt was voor anonieme donaties. In een gesprek met Robert opperde Crooij dat hij de zaak met het oog op zijn gemoedsrust beter kon laten rusten.

Foto anp

Was dat het einde? Niet voor Robert, die twijfelde over de wijze waarop het onderzoek van Crooij was uitgevoerd. Uit een door Crooij geaccordeerd gespreksverslag bleek bijvoorbeeld dat hij de administratie voor anonieme donoren buiten beschouwing had gelaten.

In een reactie tegenover de Volkskrant bevestigt Crooij dat hij de administratie van anonieme donaties links heeft laten liggen. Wel zocht hij naar het aantal verzamelde rietjes met sperma van Robert en het aantal rietjes dat gebruikt dan wel vernietigd was. 'Daar mis ik geen rietjes', zegt hij. 'Ik kan niet anders concluderen dan dat ze niet voor anonieme donatie zijn gebruikt. Ik heb niet alle duizenden statussen een voor een doorgekeken om te zien of daar per ongeluk een fout in stond', aldus Crooij. 'Ten eerste was dat de opdracht niet, en ten tweede zou het een mega-opdracht zijn. Daar moet wel een aanleiding voor zijn. Die aanleiding had ik niet.'

Het onderzoek lijkt daardoor niet helemaal waterdicht. Crooij had om het aantal donorkinderen van Robert te tellen alleen de door Rijnstate aangeleverde dossiers van de reeds gemelde 37 kinderen onderzocht. Daarmee kon hij toch nooit achterhalen of er niet nog meer kinderen waren? Crooij zegt daarover nu dat hij 'niet de garantie kan geven dat het geen 38 kinderen zijn' wanneer een rietje niet is geadministreerd of 'in de avond met het licht uit' is gebruikt. Al acht hij het 'bijzonder onwaarschijnlijk' dat dit is gebeurd .

Schadevergoeding

Linda liet niet los. Ze schakelde een advocaat in, die probeerde een schadebedrag los te peuteren bij Rijnstate - in de hoop dat ze daarmee ook informatie over de misstanden zou kunnen verkrijgen.

In februari 2016 kreeg ze antwoord van MediRisk, de verzekeraar van het ziekenhuis Rijnstate. Er was een overzicht bijgevoegd met daarin de exacte geboortedata van alle 37 kinderen van Robert, onder wie een aantal tweelingen. De geboortedata klopten niet met de perioden waarin de zwangerschappen tot stand waren gekomen, die in de eerdere mail van de medisch directeur stonden vermeld.

In dezelfde brief ontkende MediRisk nog maar eens dat het zaad van Robert was gebruikt voor anonieme donaties. 'Deze donor heeft alleen gefunctioneerd als B-donor', stond er, waarbij de B staat voor 'bekend'. Alle door Robert verwekte kinderen vielen dus onder de nieuwe wet, waarbij zij op hun 16de het recht hebben te weten wie hun donor is.

De verzekeraar erkende ook de aansprakelijkheid voor de onjuiste registratie en het overschrijden van het maximumaantal donorkinderen door Rijnstate. Ter compensatie ontving Linda 500 euro. Hiermee stelde MediRisk 'te hebben gecompenseerd voor het ongemak en de kosten verbonden aan het voorval'.

Reactie Rijnstate

Voor Rijnstate is de zaak daarmee afgerond. Tegenover de Volkskrant laat het ziekenhuis weten dat alle donoren bij wie te veel donorkinderen zijn verwekt op de hoogte zijn gebracht.

Het merendeel van de ouders die al een kind hebben van deze donoren, hebben geen bericht gehad. Alleen ouders van kinderen van de vijftien donoren die sperma van dezelfde donor gereserveerd hadden voor een toekomstige inseminatie zijn ingelicht.

Dat laatste zit Robert niet lekker. Hij vindt het onbegrijpelijk dat slechts een deel van de ouders is ingelicht dat hun kinderen zijn verwekt met zaad van donoren die te veel kinderen hebben gekregen. 'Ouders moeten hun kind er toch op kunnen voorbereiden dat ze tientallen halfbroers en -zussen hebben?'

Ook willen Robert en Linda nog altijd dat er een onafhankelijk onderzoek komt naar de misstanden bij Rijnstate. Maandag dient daarom een civiele zaak bij de rechtbank Arnhem.

'De eerdere onderzoeken zijn voor een belangrijk deel gebaseerd op informatie die door Rijnstate zelf is aangeleverd', zegt Robert. 'Terwijl onze zorg juist is dat deze administratie niet op orde is.'

Als het aan hem ligt, wordt de hele kwestie tot op de bodem uitgezocht. 'Denk eens aan de mogelijke gevolgen', zegt hij. 'Ik wil straks niet het gevoel hebben dat ik niet mijn best heb gedaan om de waarheid boven tafel te krijgen.'

Robert wil niet door het leven gaan als 'die man met veel te veel kinderen', Linda wil voorkomen dat haar kinderen bekendstaan als 'kinderen die er getalsmatig niet mochten zijn'. Daarom zijn hun namen gefingeerd.

Spermabank verwekte veel meer kinderen dan is toegestaan

De spermabank van het ziekenhuis Rijnstate in Arnhem heeft van vijftien donoren het zaad te vaak gebruikt om kinderen mee te verwekken. Een donor mag maximaal 25 kinderen verwekken, maar bij Rijnstate kregen deze donoren gemiddeld iets meer dan 36 kinderen. Met sperma van een van de donoren kwamen zelfs 50 nakomelingen ter wereld.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.