Het eeuwige leven Hans Jansen

Hans Jansen (1931-2019): Een leven lang kruisridder tegen antisemitisme

Theoloog en historicus Hans Jansen schuwde de controverse niet. In zijn strijd tegen Jodenhaat moesten de christelijke kerken het vaak ontgelden, maar hij nam het juist op voor de omstreden oorlogspaus Pius XII.

Hans Jansen

Hij was kruisridder tegen het antisemitisme en een groot pleitbezorger voor de staat Israël. 'Hoe zouden we überhaupt christenen kunnen zijn zonder dat we diep verbonden blijven met Israël?', was een van de gevleugelde uitspraken van professor doctor Hans Jansen. 'En daar maakte hij niet altijd vrienden mee', zegt zijn tweede echtgenote Topy Mudde. Zijn hele leven schreef de theoloog en historicus uit Heusden over antisemitisme. 

Zijn boekenreeks Christelijke theologie na Auschwitz geldt als het standaardwerk over tweeduizend jaar kerkelijk antisemitisme. Hierin legde hij uit dat de Holocaust geen exces was, maar zijn bedding vond in honderden jaren theologie- en kerkgeschiedenis. De geschiedenis van Europa was ook voor de opkomst van de nazi's doordrenkt met pogroms, verbanningen, vervolging, discriminatie, moord en doodslag met het excuus dat Joden godmoordenaars en geldduivels waren. 'De religieuze legitimatie van alle vormen van antisemitisme is niet uit het stadhuis of de straten van Alexandrië en ook niet uit de kazernes van Rome gekomen, maar uit de christelijke basilieken en kerken, waar christenen samendromden rondom de gekruisigde Christus', schreef Jansen.

Hij sprak vaak de vrees uit dat de Holocaust zich in het Midden-Oosten zou kunnen herhalen. Hij verweet politieke leiders het antisemitisme in Arabische landen en onder de Palestijnen in Israël te bagatelliseren. 'In de schoolboeken in Syrië, Saoedi-Arabië, Egypte, Jordanië, Iran en van de Palestijnse Autoriteit staan afgrijselijke dingen over Israël. Daardoor ontstaat de haat tegen de Joden al op jonge leeftijd.' Dat was in Jansens ogen deels ook gebaseerd op pure afgunst over de Joodse successen op militair, agrarisch, cultureel, medisch en technologisch gebied.

Jansen bekleedde van 1990 tot 2001 de James W. Parker Leerstoel aan de Vrije Universiteit Brussel. Daarna was hij verbonden aan het Simon Wiesenthal Instituut (SWIB) te Brussel. In 2004 kreeg hij de Israël Prijs van de Zionistische Wereldorganisatie. Zijn laatste grote werk was het meer dan duizend pagina's tellende boek Waarom mag Israël niet bestaan in het Midden-Oosten? uit 2015. 'Eén ding weet ik: wat er in 1940-45 is gebeurd, kan nu nog gebeuren.' 

Hans Jansen overleed 8 mei op 87-jarige leeftijd in Heusden aan de gevolgen van een hartstilstand. Zijn wieg stond in Groenlo, waar zijn vader makelaar en architect was. Hij groeide op in een katholiek gezin van vier kinderen. Na het seminarie ging hij in Rome studeren. Daar werd al geconstateerd dat hij eigenlijk te protestant was voor de katholieken. 'Hij kon niet tegen het verplichte celibaat en ook niet tegen de hiërarchie van de katholieke kerk', zo zegt zijn vrouw. In 1966 besloot hij het priesterschap te verruilen voor dat van dominee in de Nederlandse Hervormde Kerk. Hij trouwde, kreeg drie dochters en was voorganger in verschillende protestantse gemeenten – van Noordwijk en Heemstede tot Heeswijk-Dinther.

Tussendoor bleef hij publiceren. Zijn boek De zwijgende paus? over de van nazisympathieën verdachte paus Pius XII deed veel stof opwaaien. Jansen concludeerde juist dat deze paus, ondanks alle kritiek tijdens zijn pontificaat, alles in het werk had gesteld om in de oorlogsjaren zo veel mogelijk Joden te redden.

Een ander veelbesproken boek was Het Madagascarplan, waarin hij inging op een oorspronkelijk plan van de Duitsers om alle Joden uit Europa te deporteren naar het Afrikaanse eiland Madagaskar. Volgens Jansen was het logistieke nonsens, maar een serieus plan, zoals veel nazi-idioterie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden