Rondvraag

'Had het Westen zich maar nooit met Oeganda bemoeid'

Oeganda krijgt geen geld meer van Nederland nu president Museveni gisteren een handtekening onder de omstreden anti-homowet zette. Ook andere landen dreigen hun relatie met het Afrikaanse land te herzien. De Oegandese president trekt zich vooralsnog niks aan van de westerse ophef. Wat is wijsheid? En wat kan er überhaupt gedaan worden om de druk op Oeganda op te voeren? Een rondvraag.

Beeld ap

Tanja Ineke, voorzitter van COC Nederland, een beweging die opkomt voor homobelangen:
'Wat kan Nederland doen en wat kan Timmermans doen? In ieder geval bij elke gelegenheid de Oegandese autoriteiten aanspreken. We hebben bij Poetin gemerkt dat dat hielp. In de aanloop naar de Spelen in Sotsji was hij het helemaal zat om het wéér over die anti-homowet te hebben. Dat ongemak bezorg je dus als je er keer op keer op hamert. We zeggen wel eens grappend: er zouden Olympische Spelen in Oeganda gehouden moeten worden, dan staan de schijnwerpers van de wereld op het land.

'Timmermans zou wat ons betreft ook de Oegandese ambassadeur op het matje moeten roepen. De asielgronden voor Oegandese LGBT'ers moeten daarnaast verruimd worden, zodat mensen de keuze hebben om ergens anders te wonen als ze dat willen. Daar wordt nu door staatssecretaris Teeven aan gewerkt.

'Wat binnen het handbereik van het COC ligt, is dat we de activisten in Oeganda nog actiever gaan ondersteunen. We geloven er heel erg in dat verandering van binnenuit moet komen. Met de wet die nu is aangenomen, is het moeilijk opereren als je met je kop boven het maaiveld uitsteekt. Die kop gaat er namelijk gewoon af.'

 
We zeggen wel eens grappend: er zouden Olympische Spelen in Oeganda gehouden moeten worden, dan staan de schijnwerpers van de wereld op het land.
COC-voorzitter Tanja Ineke. Beeld anp

Clare Byarugaba, co-coördinator van de Civil Society Coalition on Human Rights and Constitutional Law, vanuit Oeganda:
'Een collega van mij stond vanochtend in de krant Red Pepper, als een van de '200 gays exposed'. Hij is bij ons op kantoor, we hebben een veiligheidsplan. Wat er gaat gebeuren weet niemand. De toestand is erg gespannen. De Oegandese media zijn jubelend, de president krijgt veel lof. Vanochtend kregen we het bericht van een homostel dat is aangevallen, een zou zelfs zijn vermoord. Of het klopt weten we niet. Iemand van ons onderzoekt het. Er gaan veel geruchten.

'Wat betreft de buitenlandse hulp, die werkt twee kanten op: positief en negatief. Ik ben voor het stopzetten van sommige soorten hulp, bijvoorbeeld als het rechtstreeks naar de regering of bepaalde ministers gaat. Maar gezondheidsprojecten moeten doorgaan. Vóór de wet was getekend, zeiden we: niet snijden in de hulp. Maar die positie is nu gaan schuiven. Er moet wel íets gebeuren.'

 
Vanochtend kregen we het bericht van een homostel dat is aangevallen, een zou zelfs zijn vermoord.
Gemaskerde Keniaanse homoactivisten betuigen steun aan hun Oegandese lotgenoten. Beeld epa

Fabienne Simenel, specialist homorechten voor ontwikkelingsorganisatie Hivos, onder meer actief in Oeganda :
'De anti-homowet slaat eigenlijk nergens op. Het is moeilijk uitvoerbaar, in strijd met de Oegandese grondwet en ook met de mensenrechtenconventies die Oeganda ondertekend heeft. De activisten met wie wij nauw in contact staan, bekijken nu hoe ze deze wet kunnen aanvechten bij het gerechtshof in Kampala. Het liefst deze week nog. Als de case wordt goedgekeurd, dan zal de wet tijdelijk niet uitgevoerd kunnen worden. Daar hopen we op.

'De wet hangt al sinds 2009 als een zwaard van Damocles boven de Oegandese homobeweging. Activisten verkozen afgelopen jaren de weg van stille diplomatie. De dreiging om ontwikkelingshulp stop te zetten, heeft tot op heden altijd een negatief effect gehad. President Museveni zegt dan: zie je wel, het zijn de homo's die ervoor zorgen dat er geen geld meer binnenkomt.

'Nu de anti-homowet is goedgekeurd, is de tijd van stille diplomatie voorbij, er moet zoveel mogelijk ruchtbaarheid aan gegeven worden. Een deel van het hulpgeld dat Nederland aan Oeganda gaf, zat in een justitieel fonds dat nu verantwoordelijk wordt voor het naleven van de wet. Het is niet correct dat Nederland daar in investeert. Dat geld kan beter gaan naar de rechtszaak die deze wet aanvecht.

'Wat mij betreft had Frans Timmermans zich eerder mogen uitspreken over de anti-homowet, maar of het effect gehad zou hebben? Ik denk het niet. Als ontwikkelingsorganisatie kunnen we bijdragen aan de beeldvorming over homoseksuelen. Die wordt in Oeganda vooral gevormd door religieuze leiders die heel actief haatcampagnes voeren. Veel Oegandezen denken daarom dat homoseksualiteit gelijk staat aan pedofilie.'

 
De dreiging om ontwikkelingshulp stop te zetten, heeft tot op heden altijd een negatief effect gehad.

Sjoerd Sjoerdsma, Tweede Kamerlid van D66:
'Het is even afwachten hoe het opschorten van hulp uitpakt. Een kwart van de Oegandese begroting bestaat uit buitenlandse fondsen, opschorten van hulp kan dus effect hebben. Voor Nederland gaat het om 7 miljoen, maar de EU kan een significant groter bedrag stopzetten.

'In Europa wordt er verschillend gedacht over homorechten, maar alle lidstaten delen de mening dat homo's bescherming verdienen. Ik denk niet dat meer bilaterale druk vanuit Nederland veel zin heeft, maar een gezamenlijke dialoog op het hoogste niveau is nodig. President Museveni moet beseffen dat dit voor de internationale relaties van Oeganda op geen enkele manier goed is.

'Nederland geeft nog wel geld aan het maatschappelijk middenveld in Oeganda, daarom moeten we in kaart brengen welke organisaties zich hebben ingezet voor die wet. De subsidie aan dergelijke organisaties moet meteen worden stopgezet.'

'De ambassadeur ontbieden is mosterd na de maaltijd. Ik had graag gezien dat minister Timmermans vorige week met president Museveni had gebeld. Mogelijk heeft hij dat gedaan, maar hij zegt het niet. Hij had alles uit de kast moeten halen om te voorkomen dat de wet werd aangenomen. We kunnen aan de ambassadeur nu hooguit de trieste boodschap overbrengen en nogmaals duidelijk maken dat we hier niet van gediend zijn. In een uiterst geval kan je een diplomaat persona non grata verklaren, maar dan is het einde dialoog. Dat lijkt me niet zinnig.'

Sjoerd Sjoerdsma: 'Een gezamenlijke dialoog op het hoogste niveau is nodig'. Beeld anp
 
Ik had graag gezien dat minister Timmermans vorige week met president Museveni had gebeld.

President Museveni op de website van de Oegandese overheid:
'Het lijkt erop dat de kwestie van homoseksualiteit is aangedragen door arrogante en onzorgvuldige westerse groepen die jongeren rekruteren op onze scholen voor homoseksualiteit, net zoals zij onzorgvuldig omgaan met andere Afrikaanse kwesties. Ik ben niet in staat de logica van de westerse cultuur te begrijpen. Wij Afrikanen houden altijd onze mening voor ons en proberen die nooit op te dringen aan anderen. Lieten ze ons maar met rust.'

De Oegandese president schrijft verder dat hij onderzoek heeft laten doen naar homoseksualiteit om te bepalen of de geaardheid is aangeboren of een keuze is. 'Onderzoek in Zweden naar eeneiige tweelingen toont aan dat 34 tot 39 procent geboren werd als homoseksueel en 66 procent homoseksualiteit kreeg aangeleerd. Zelfs in dat onderzoek was 'nurture' significanter aanwezig dan 'nature'.'

Museveni concludeert dat homoseksualiteit een cultureel gegeven is en dus kan worden ontmoedigd. 'Daarom heb ik de wet getekend. Homoseksuelen hebben het debat verloren. Zij moeten zich rehabiliteren en de samenleving moet ze daarbij helpen.'

 
Homoseksuelen hebben het debat verloren. Zij moeten zich rehabiliteren en de samenleving moet ze daarbij helpen.
Yoweri Museveni tekent de anti-homowet op 24 februari. Beeld epa

Monique Samuel, politicoloog, trok op met homoseksuelen en transgenders in Oeganda:
'In november en december kreeg ik allemaal Facebook-berichtjes van Oegandese homoactivisten die een exit-strategie aan het plannen waren naar Kenia. Ze vrezen een heksenjacht, zowel vanuit de politie als de bevolking. Geweld tegen homoseksuelen wordt door deze wet aangemoedigd.

'Homoseksualiteit wordt in Oeganda gezien als een prestigeproject van het postkoloniale Westen. Oeganda is gedeeltelijk islamitisch en christelijk. In die geloven komt homoseksualiteit niet voor, dus moet het wel iets van buitenaf zijn, zo is de gedachte. Oeganda heeft 15 tot 17 homobewegingen. Bijna nergens anders ter wereld is de LGBT-gemeenschap zo goed georganiseerd. Die bewegingen worden betaald door het Westen, dus ze worden gezien als westerse bewegingen.

'Het is ook het Westen dat de homohaat naar Oeganda heeft gehaald. De anti-homowetten zijn gekoppeld aan de Britse sodomiewetten. In de jaren negentig zijn die letterlijk geïmplementeerd door Amerikaanse priesters.

'Homoseksualiteit moet losgekoppeld worden van het idee dat het een westers product is. Brazilië en Zuid-Afrika - landen die een pro-homobeleid voeren - zouden daar een rol in kunnen spelen. Zulke landen kunnen laten zien dat zwart zijn en gay zijn niet per se iets te maken heeft met het westerse gedachtegoed.

'De gayactivisten die ik in Oeganda heb gesproken, zeiden dat ze niet willen dat homorechten verbonden worden aan ontwikkelingshulp, want dan worden homo's verantwoordelijk gehouden voor de economische malaise in het land. Het is beter om het positief te benaderen. Verbind mensenrechten - daar vallen homorechten dus ook onder - aan een beloningssysteem. Bijvoorbeeld: als het goed gaat met de mensenrechten in Oeganda, dan helpt het Westen met de financiering van die ene dam die gebouwd moet worden.

'Ik zou willen dat het Westen zich nooit had bemoeid met Oeganda, maar het is nu te laat. Je kunt de homo's daar niet laten zitten nu ze in acuut levensgevaar verkeren. Het Westen draagt te veel verantwoordelijkheid voor deze puinhoop.'

 
Verbind mensenrechten – daar vallen homorechten dus ook onder – aan een beloningssysteem.
Leden uit de LGBT-gemeenschap tijdens de eerste gaypride in Oeganda in augustus 2012. Beeld epa

Pastoor David Kiganda, leider van het Christianity Focus Centre in Oeganda:
'Het was een zeer, zeer wijze beslissing van president Museveni. Wij steunen hem volop, net zoals de meeste Oegandezen. Ik ben erg blij met wat gisteren is gebeurd. Homoseksualiteit, het hoort hier niet, het is geen onderdeel van onze cultuur.'

Betogers bejubelen de Oegandese anti-homowet. Beeld reuters

Jasper van Dijk, SP-Tweede Kamerlid:
'Het opschorten van hulp is de meest directe vorm van druk. Of het wat uithaalt? De president lijkt me niet erg voor rede vatbaar. Hij ziet homoseksualiteit als een westerse uiting, dus iedere Nederlandse of Europese actie is in zijn ogen bij voorbaat verdacht.

'Ik wil weten hoeveel geld Nederland precies geeft aan Oeganda, naast de 7 miljoen. We moeten kijken of het geld niet terecht komt bij NGO's die de wet ondersteunen. Museveni zal niet snel bewegen, maar wat doen de groepen om hem heen en wat doet het Oegandees parlement als de subsidie stopt?'

Ingrid de Caluwé, VVD-Kamerlid:
'We geven niet langer aan de justitiële sector die nu belast is met het vervolgen van homo's. Een deel van dat geld moeten we ombuigen naar de homobeweging in Oeganda.

'De Verenigde Staten hebben de wet veroordeeld, maar het is verwonderlijk dat ze daar nog geen consequenties aan verbinden. Ik verwacht dat minister Ploumen tijdens VN-beraad haar Amerikaanse collega hierop zal aanspreken.'

VVD, PvdA, CDA, ChristenUnie, SP en D66 hebben vragen gesteld aan ministers Timmermans (Buitenlandse Zaken) en Ploumen (Ontwikkelingssamenwerking). Ze verzoeken het opgeschorte hulpgeld te besteden aan Oegandese mensenrechtenorganisaties en verwachten een 'krachtig signaal en concrete maatregelen' van de EU.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden