Opinie

'Had een volkomen almachtige god van tijgers geen vegetariërs kunnen maken?'

Het monotheïsme kent zoveel problemen dat we de voorkeur moeten geven aan het secularisme, schrijft Paul Cliteur.

Voedertijd voor de tijgers in Shanghai Wildlife Zoo.Beeld afp

Onlangs ging Lord Sacks, de Chief Rabbi van Groot-Brittannië en het Verenigd Koninkrijk, met pensioen. Sacks sprak tijdens een interview met BBC 4 waarschuwende woorden. De samenleving, zei hij, was 'losing the plot'. Men had tegenwoordig 'minder vertrouwen in elkaar'. Mensen leven alleen nog maar voor zichzelf. De fout zou liggen in 'de cultuur' die tegenwoordig verkeerd is. Daardoor zou ook het traditionele huwelijk ten onder gegaan zijn.

De oorzaak van deze problemen is volgens Sacks dat de samenleving meer 'seculier' is geworden. Ook de 'groei van het individualisme' baart hem zorgen. De oplossing die hij voorstelt: meer geloof. Immers: 'Faith, at least Jewish faith, means having trust in one another, and that trust being based on trust in God.'

Het is een twijfelachtige diagnose. Landen als Syrië, Egypte en Afghanistan worden verscheurd door twisten waarbij religieus geloof een belangrijke rol speelt. Westerse commentatoren zitten met het probleem dat zij zich geplaatst weten voor de lastige keuze tussen democratisch gekozen islamisten of seculiere dictators. Maar ook een seculier land als Israël heeft het moeilijk met de opkomst van de lobby die meer geloof in de politiek wil.

'Nodeloos polariserend'
Nu blijkt dat de meest individualistische en seculiere landen het meest welvarend zijn en het meeste geluk voor hun inwoners realiseren, hoe kan Lord Sacks dan uitgerekend van het geloof de oplossing verwachten? Veel westerse intellectuelen vinden weliswaar dat ik hier gelijk in heb, maar vinden het niet nodig dat te zeggen. Dat vinden ze 'nodeloos polariserend' of 'contraproductief'. Zij blijven dus als ongelovigen 'in de kast'. Het is de vraag of dat verstandig is. De opmars van fundamentalistisch geloof zou wel eens minder succesvol kunnen zijn als het secularisme zich weerbaarder zou opstellen.

Iemand die minder schroomvallig is wanneer het aankomt op het formuleren van de uitgangspunten van een consequent seculiere benadering is de Britse filosoof A.C. Grayling, die vandaag een lezing in De Balie geeft. In zijn boek The God Argument: the Case against Religion and for Humanism (2013) beschrijft hij compact en helder hoe zo'n seculiere levenshouding (die Lord Sacks verantwoordelijk acht voor onze hedendaagse malaise) eruitziet. Grayling laat ook zien waarom de problemen waarvoor het religieus geloof zorgt niet toevallig zijn, maar logisch samenhangen met de geloofstraditie waarvan Lord Sacks zich als exponent opstelt. Het gaat om de monotheïstische traditie van jodendom, christendom en islam.

Verschillen
Er zijn mensen die de verschillen tussen die godsdiensten dominant achten. Dat is onjuist. Alledrie gaan ze uit van een - in de woorden van Grayling - 'supernatural, transcendent, divine being'. Het geloof in het bestaan van dat wezen is niet vrijblijvend. De drie monotheïstische godsdiensten impliceren het aannemen van 'waarden en praktijken die deze wezens noodzakelijk achten', zoals aanbidding maar ook onderschikking aan hun bevelen. Kortom, die God bestaat niet alleen, maar hij wil ook iets met ons, namelijk dat we zijn geboden opvolgen.

Verder wijzen jodendom, christendom en islam bepaalde historische figuren aan - profeten, Jezus, Mohammed - die in staat worden geacht wat die God van ons verwacht aan ons over te brengen.

Samenvattend gaat het om drie soorten beweringen bij de monotheïstische godsdiensten. Omdat het om betwistbare claims gaat, kan men ook spreken van drie 'problemen'. Het eerste is het bestaan van God. Gelovigen menen te kunnen bewijzen dat we het bestaan moeten aannemen van een persoonlijke god of goden die het leven hier bestieren. Zij beweren dat zij weten of voldoende reden hebben om aan te nemen of 'geloven' dat God of goden bestaan.

Pijn, ellende en lijden
Een centraal probleem in de godsbewijzen van de monotheïstische traditie is dat de monotheïstische god het niet gemakkelijk heeft gemaakt in zijn bestaan te geloven omdat de eigenschappen die aan hem worden toegeschreven innerlijk tegenstrijdig zijn. Zoals Grayling zegt: 'Als een god louter liefde is, en barmhartig, hoe kan hij dan pijn, ellende en lijden toestaan, onafhankelijk van de verdiensten van degene die lijdt?' Hoe de tsunami's, aardbevingen, rampen en terreur te verklaren, vraagt Grayling.

Zelf zag ik onlangs op BBC Four de natuurfilm Tiger - Spy in the Jungle. Gedurende een aantal uitzendingen kon je met de rustige commentaarstem van David Attenborough de geboorte en ontwikkeling van een tijgergezin in India volgen. Mooie beelden. In aflevering 2 wordt ons volgens de toelichting van de BBC op haar website getoond hoe 'de jongen, die nu speels zijn, de dingen leren die ze als volwassenen nodig hebben'. En speels waren de tijgertjes zeker, maar had een volkomen goede en almachtige god van tijgers geen vegetariërs kunnen maken, hebben wij ons thuis afgevraagd toen we zagen hoe een hertje levend uit elkaar werd gereten door vier jonge tijgers, onder het toeziend oog van moeder?

Attenborough wees ons erop met zijn rustige stem dat 'voor ons', kijkers, dit allemaal heel wreed leek, maar dat we wel moesten bedenken dat de babytijgers moeten leren hoe ze op jacht moeten. En ja, ze moeten ook eten, niet? Wij moesten het, bedremmeld achter de buis gezeten, natuurlijk toegeven. Maar of we ook aflevering 3 willen bekijken, weet ik nog niet.

Morele probleem
Het tweede probleem met het monotheïsme is het morele probleem. Als men eenmaal het bestaan van God met voornoemde eigenschappen heeft geproclameerd, dan volgt daar ook een waardencatalogus uit. En die staat vaak op gespannen voet met wat we hier tegenwoordig juist achten. Mogen we die dubieuze morele claims wel volgen? Religieuze moraal fixeert vaak morele opvattingen die leefden in samenlevingen van honderden, zo niet duizenden jaren geleden. Dat waren samenlevingen met totaal andere opvattingen over de man-vrouwverhouding, homoseksualiteit en vrijheid van geloof dan tegenwoordig.

Vrijzinnigen proberen die problemen te boven te komen door religieuze teksten op een procrustesbed van 'interpretatie' te leggen, waarbij zij alles hopen te elimineren dat in strijd is met de hedendaagse moraal. Maar dat is moeilijk. Soms staat er gewoon wat er staat in die heilige geschriften. Of wordt er gezegd wat er gezegd wordt door die radicale geestelijken. Telkens komen orthodoxen of fundamentalisten naar voren die daarop wijzen en die de vrijzinnigen op theologisch goede gronden terecht wijzen. Daarbij verwerven zij nog aanhang ook. Ja, ze winnen zelfs verkiezingen zoals pas in Egypte.

Gezagsprobleem
Het derde probleem met het monotheïsme is het gezagsprobleem. Inherent verbonden met het monotheïstisch denkkader is het idee van middelaars. Je moet geloven dat anderen beter weten wat God van je verwacht dan jijzelf. Of het nu gaat om de dalai lama, Joseph Smith, Jezus Christus, Mozes of wie ook - er is iemand die meer weet van de wensen van die god dan jijzelf. En die persoon of middelaar heb je te volgen. Dat is telkens een enorme aanslag op ons vrije denken, op de mogelijkheid om zelf je gedachten te bepalen in religieus opzicht.

Maar het is ook een probleem voor de democratisch gekozen wetgever wiens wetten vaak moeten concurreren met de interpretatie van 'goddelijk recht' door de middelaars.

Laten we hopen dat het perspectief van Grayling aan betekenis wint, niet alleen hier, maar ook in Egypte, Turkije, Syrië en Afghanistan. En dat de ideeën van Lord Sacks aan betekenis inboeten. Hoe aardig ik hem persoonlijk ook vind.

Paul Cliteur is is hoogleraar encyclopedie van het recht aan de Universiteit Leiden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden