INTERVIEWS

Groenten veredelen is jarenlang ploeteren, op zoek naar succes

Ze bedenken nieuwe erwtjes, paprika's, komkommers, spinazie en sla. Hoe krijg je een sterke plant, vrij van smetten en met een flinke opbrengst? Vijf veredelaars over hun grootste successen.

Marco Moor. Beeld Adrie Mouthaan
Marco Moor.Beeld Adrie Mouthaan

Wij kopen ze gedachteloos in de supermarkt. Maar het zijn niet zo maar tomaten, boontjes en aardappels die we daar kopen. Het zijn groenterassen waaraan jarenlang is gesleuteld. Smaak en voedingsstoffen zijn bijzaken in dat proces. Het draait erom dat we goedkoop en overvloedig kunnen consumeren. Omdat oogsten niet mogen mislukken, is resistentie tegen ziekten een van de allerbelangrijkste eigenschappen om rassen 'in te kruisen', zoals dat heet. Het oogsten moet bovendien zo goedkoop mogelijk, het liefst gaat de boer met een heel grote machine in één ruk het land over. Dus wordt er jaren gewerkt om bijvoorbeeld broccoli zo te laten groeien dat de stam van elke broccoliplant op het veld lang genoeg is om machinaal te worden afgesneden. Eenmaal geplukt moet de groente ook nog flink lang houdbaar zijn en tegen een stootje kunnen.

Een kilo succesvol tomatenzaad is meer waard dan een kilo goud, is een moderne wijsheid onder plantenveredelaars. Eén zo'n zaadje van nog geen gram is goed voor kilo's aan tomaten. Het veredelen van groenten, oftewel het creëren van de beste rassen, is een miljardenindustrie geworden.

Komkommertijd

Zeker 90 procent van de kruisingen is niet goed genoeg om door te testen en wordt de nek om gedraaid, aldus kommkommerveredelaar Belgin Cukadar.

Iets van beide ouders meekrijgen

In 1865 stelde monnik Gregor Mendel zijn wetten op over erfelijkheid. Door erwtenplanten te kruisen en de uitkomsten minutieus te bestuderen, ontdekte hij dat elke plant iets van beide ouders meekrijgt. Sommige elementen zijn meteen zichtbaar, andere elementen houden zich schuil om pas bij de volgende generatie weer zichtbaar te worden. Vóór Mendels ontdekking ging het veredelen van planten min of meer onbewust. Boeren bewaarden de zaden van de planten die de grootste opbrengst gaven of het beste stand hielden tegen de kou of de wind.

Het duurde nog een paar decennia voor de wetten van Mendel grotere bekendheid kregen, maar vanaf dat moment gingen tuinders, boeren en zadenbedrijven methodischer veredelen. Ze kruisten planten met bepaalde gewenste eigenschappen met elkaar, om zo bijvoorbeeld de hogere opbrengst van de moederplant te verenigen met de koubestendigheid van de vaderplant.

Hoewel de technische mogelijkheden gigantisch zijn toegenomen, blijven observatie en selectie de belangrijkste pijlers van het veredelingswerk. Eerst moeten de juiste ouders worden geselecteerd. Daarna obeserveer je het nageslacht. Welke kinderen zijn het best uitgepakt? Kan een van de nazaten de perfecte ouder zijn voor een nieuwe kruising? Elk zadenbedrijf heeft tegenwoordig een laboratorium, maar de kassen en proefvelden vormen nog steeds het hart van de onderneming. Daar bekijken de veredelaars dagelijks hoe het gaat met hun gewassen.

Groenten veredelen is jarenlang ploeteren - op zoek naar succes. De concurrentie tussen zadenbedrijven is groot. Wie het lukt om resistentie tegen een nieuwe ziekte in een gewas te kruisen, is de winnaar van het moment en verkoopt miljoenen zaden per jaar. Wie terugvalt, moet zich in de luwte zien terug te vechten in de markt.

De Volkskrant vroeg vijf veredelaars naar hun grootste succes.

Belgin Cukadar

Naam Belgin Cukadar (54)
Functie komkommerveredelaar
Bedrijf Monsanto in Bergschenhoek
Bedrijfsinfo Veredelt gewassen, handelt in zaden en produceert landbouwgif. De multinational nam in 2008 De Ruiter Seeds over in Bergschenhoek, de vestiging waar Cukadar werkt. Ruim 21 duizend medewerkers in 66 landen
Grootste succes moet nog komen

In Amerika werkte Cukadar met een team van dertig mensen aan nieuwe maïsrassen. Sinds 2010 zit ze in Bergschenhoek en werkt ze aan komkommers. Ze is een van de twee komkommerveredelaars van Monsanto in Nederland, drie assistenten helpen haar. Het bedrijf is geen belangrijke speler in de komkommers in Nederland. Cukadar moet een plek in de markt proberen te veroveren.

In de kas laat ze de rijen met kratten zien, elk krat is gevuld met komkommers van een van de tientallen verschillende planten. De industrie wil komkommers die precies een krat vullen, niet te lang en niet te kort en keurig recht. De uiteinden moeten mooi rond zijn en geen tuutje vormen. 'Dat wordt als eerste zacht en dat is slecht voor de houdbaarheid', zegt Cukadar. De kruisingen noemt ze 'my babies'. En ja, zegt ze, zeker 90 procent van de kruisingen is niet goed genoeg om door te testen en wordt de nek om gedraaid.

De eerste komkommerrassen die Cukadar op de markt brengt zijn bestemd voor Polen, Canada en Frankrijk. Speciale eigenschap: het ras kan tegen lagere temperaturen. 'Franse telers willen de kassen niet zo warm stoken als hier in Nederland.'

Belgin Cukadar. Beeld Adrie Mouthaan
Belgin Cukadar.Beeld Adrie Mouthaan
null Beeld Adrie Mouthaan
Beeld Adrie Mouthaan

Jan de Visser

Naam Jan de Visser (52)
Functie veredelaar spinazie
Bedrijf Pop Vriend Seeds in Andijk
Bedrijfsinfo Familiebedrijf, opgericht in 1956 door Popke Vriend. 65 medewerkers, 1 vestiging
Grootste succes de rassen Lazio en Emilia

Knokken tegen valse meeldauw, dat is het werk van Jan de Visser. Valse meeldauw is de plantenziekte die de meeste schade aanricht aan spinazie. Verschijnt er grijs schimmelpluis aan de onderkant van de bladeren, dan moet er gif worden gespoten en zelfs dan is de kans groot dat de hele oogst wordt vernietigd. Telers die valse meeldauw op hun gewas constateren, zien veel geld verdampen.

Het grootste succes van De Visser als veredelaar waren twee spinazierassen tegelijk, Lazio en Emilia. 'Toen die in 2000 op de markt kwamen, waren ze resistent tegen alle zeven verschijningsvormen van valse meeldauw', zegt De Visser. Valse meeldauw muteert steeds, zoals ook griep resistent wordt tegen de vaccins en in een nieuwe vorm ons toch het bed in krijgt. 'Na 2000 ontstonden nieuwe varianten en daar bleken Lazio en Emilia ook tegen bestand. Terwijl onze concurrenten met hun rassen afhaakten omdat ze niet tegen de nieuwe vormen van valse meeldauw konden. Op een gegeven moment hadden we een halve monopoliepositie.'

De Visser vond de resistentie in een spinazieplantje uit Irak. Het Midden-Oosten is het gebied waar spinazie oorspronkelijk vandaan komt, de biodiversiteit van spinazie is er groot. De Visser testte een heleboel verschillende wilde spinazieplanten uit het Midden-Oosten. Hij besmette ze met alle vormen van valse meeldauw en keek of ze grijs schimmelpluis kregen. Eén plantje bleek resistent tegen alle varianten. Het was echter ook onooglijk, de blaadjes waren veel te klein. De vieze geelgroene kleur spinazie zou niemand in de supermarkt willen kopen en een boer zou wel heel veel plantjes moeten kweken om met die miniblaadjes een fatsoenlijke oogst te krijgen. Ongeveer zes jaar was De Visser bezig om de ziekteresistentie van het Iraakse plantje te kruisen met rassen met grote en groene bladeren.

Lazio en Emilia hebben het moeten afleggen. 'Er ontwikkelen zich steeds sneller nieuwe varianten van de meeldauw, daar maak ik me zorgen over', zegt De Visser. De eerste variant werd ontdekt in de 19de eeuw, rond 1990 waren er vier varianten valse meeldauw, inmiddels zijn er vijftien. 'Het wordt steeds moeilijker om nog wat geld te verdienen. De terugverdientijd van rassen wordt steeds korter. Meestal blijken ze niet bestand tegen nieuwe varianten van valse meeldauw en dan koopt niemand ze nog', zegt De Visser. 'Maar belangrijker: waar halen we straks nog resistenties vandaan? Op een gegeven moment zijn de genetische bronnen uitgeput. Hoe moet ik dan variatie creëren?'

Jan de Visser. Beeld Adrie Mouthaan
Jan de Visser.Beeld Adrie Mouthaan

Wouter Lindeman

Naam Wouter Lindeman (40)
Functie crop breeding manager paprika
Bedrijf Enza Zaden, Enkhuizen
Bedrijfsinfo Opgericht in 1938 onder de naam De Enkhuizer Zaadhandel. 1.500 medewerkers
Grootste succes paprikaras Maranello

U heeft hem gegeten, de Maranello, de rode paprika van Wouter Lindeman en zijn team. Sinds 2012 is de Maranello, vernoemd naar de plaats waar de Ferrarifabriek staat, het ras dat het meest geteeld wordt in de Nederlandse kassen. Het gaat om maar liefst 380 hectare in Nederland. Een beetje teler haalt ruim 30 kilo van een vierkante meter. 'Reken zelf maar uit', zegt Lindeman met een bescheiden grijns. 'Dat eten we natuurlijk zelf niet allemaal op, het meeste is voor de export.' Het ziet ernaar uit dat Maranello ook in 2016 het winnende ras is.

Het succesnummer combineert een aantal eigenschappen die voorheen niet in één paprika te vinden waren, vertelt Lindeman. Maranello is harder, dus beter houdbaar. Hij kan beter tegen vervoer, langer in de schappen liggen en ook bij u thuis verrimpelt-ie minder snel. Het ras heeft weinig last van neusrot, een belangrijk kwaliteitsgebrek dat ervoor zorgt dat de paprika bruin en pappig wordt rond de punt. De paprika kleurt bovendien sneller van groen naar rood, zodat telers hun paprika sneller op de markt kunnen brengen. En dan komen er van de Maranelloplant ook nog eens heel veel paprika's: een hoge opbrengst is belangrijk voor alle groentetelers.

Een ras zoals Maranello is het kind van twee paprika-ouders, twee ouderlijnen in vaktaal. Lindeman en zijn team veredelen door alle ouderlijnen die ze hebben steeds 'op een hoger niveau te brengen'. Elk jaar maken ze honderden kruisingen, die zorgen dat allerlei setjes planten nakomelingen krijgen, de potentieel nieuwe rassen. De prestaties van de nakomelingen worden nauwkeurig geobserveerd, de beste mogen door in het programma. 'Veredeling is een continuproces en daartussen kan uiteindelijk een Maranello zitten', zegt Lindeman. Zijn concurrenten werken op dezelfde manier om een winnend ras te creëren. Elk moment kan Lindemans ras van pole position zakken naar de achterhoede.

Wouter Lindeman. Beeld Adrie Mouthaan
Wouter Lindeman.Beeld Adrie Mouthaan

Jaap Reus

Naam Jaap Reus (43)
Functie veredelaar erwten
Bedrijf Syngenta, locatie Enkhuizen
Bedrijfsinfo meer dan 26 duizend medewerkers in 90 landen. Veredelt gewassen, handelt in zaden en produceert landbouwgif. De divisie groentezaden, waaronder de vestiging waar Reus werkt, staat sinds september vorig jaar te koop
Grootste succes erwtenras Biktop

'Opbrengst, opbrengst, opbrengst', zegt Jaap Reus, erwtenveredelaar. Er is maar één eigenschap die telers echt belangrijk vinden in een ras. Maar voor erwten is ook de eigenschap 'maturity' belangrijk. Maturity bepaalt hoe snel een erwt rijpt, hoeveel tijd er zit tussen het zaaien en het oogsten.

Voor de erwtenbusinness is het heel belangrijk te weten hoe snel een erwt rijpt, zegt Reus. 'De grote voedselbedrijven zijn onze voornaamste klanten. Bonduelle, Ardo, Birdseye, Hak. Zij bepalen de rassenkeuze. Zij bepalen ook wanneer er wordt gezaaid, wanneer er wordt geoogst.' De akker waarop wordt geteeld, ligt in de buurt van de invriezerijen en inblikkerijen, want de erwten moeten 3 tot 4 uur na de oogst in het potje zitten. 'Dat is een enorme planning. Daarom is het moment van rijping zo belangrijk.'

Het meeste succes had Reus met de Biktop, 'een gelukstreffer'. 'In 2006 kwam-ie op de markt. Hij heeft het jarenlang goed gedaan, nu zakt-ie weer een beetje weg.' De voorganger van Reus was met de veredeling ervan begonnen. Als basis had de voorganger de Bikini genomen, een ras met twee steeltjes en hoge opbrengst. Aan de Bikini probeerden Reus en zijn voorganger met kruisingen resistentie tegen een ziekte toe te voegen.

Een erwt is een zelfbestuiver, de plant kan zichzelf bevruchten. Kruisen is daardoor omslachtiger dan bij andere planten. De meeldraden moeten uit het bloemetje worden geknipt voordat ze de stamper kunnen bevruchten. Met een kwastje wordt dan stuifmeel van een andere plant op de stamper geveegd. 'Toen de Biktop voor het eerst op proefvelden stond, belde onze vertegenwoordiger vanuit Schotland. 'Wat is dit voor ras?' Wij dachten: o jee. Bleek dat ze halverwege het veld al moesten keren omdat de oogstmachine al vol met erwten zat. De Biktop gaf ongekend veel opbrengst.'

Jaap Reus. Beeld Adrie Mouthaan
Jaap Reus.Beeld Adrie Mouthaan

Marco Moor

Naam Marco Moor (50)
Functie slaveredelaar
Bedrijf Rijk Zwaan in De Lier
Bedrijfsinfo Wereldwijd 2.500 medewerkers, jaaromzet 350 miljoen euro. Heeft 8 procent van de wereldmarkt in groentezaden in handen.
Grootste succes 'one cut ready'-slasoorten.

Of hij nou in Frankrijk op vakantie is met zijn gezin of voor werk in Australië verblijft, Marco Moor gaat naar de supermarkt. Om te kijken of zijn sla er ligt. In het koelvak bij de voorverpakte slazakjes is het bijna altijd prijs.

Moor ontwikkelde de 'one cut ready' slasoort Salanova. Slakroppen met tot wel tweehonderd blaadjes, die allemaal aan de onderkant van de krop bij elkaar komen. Eén haal met een mes en de krop valt uiteen in heel vele kleine blaadjes. Kan zo in een plastic zakje. Omdat Moor en zijn team inmiddels allerlei soorten sla tot one cut ready-sla's hebben veredeld, kunnen de kleine boterslablaadjes ook leuk gemixt worden met kleine eikenbladslablaadjes.

'Het is van bijna niets iets maken', zegt Moor over het vak van veredelaar. Toen hij begon met de zogenaamde one cut ready-sla was er nog helemaal geen sla met 200 blaadjes. Een traditionele krop sla heeft ongeveer vijftig bladeren. Het was in de jaren negentig, voorgesneden en voorverpakte sla was nog lang niet gangbaar, maar Moor voelde dat het een gat in de markt zou worden. Hij vond een wilde slaplant die van nature al meer blaadjes had. Jarenlang kruiste hij deze soort met bestaande soorten. Steeds selecteerde hij de nakomelingen met de meeste blaadjes, om daarmee verder te kruisen. Generatie na generatie kwam hij dichter bij de Salanova. Nu is Rijk Zwaan marktleider in dit type sla.

Onlangs introduceerden Moor en zijn collega's een nieuwe eigenschap die de voorverpakte sla langer houdbaar moet maken. 'Met veel zoek- en speurwerk hebben we een genetische eigenschap gevonden die het bruiningsproces vertraagt', zegt Moor. 'Zowel op de winkelvloer als in de keuken leidt dat tot minder voedselverspilling. Als je daardoor alleen al op de Amerikaanse markt 1 procent minder hoeft weg te gooien, praat je over tonnen minder afval.'

Marco Moor. Beeld Adrie Mouthaan
Marco Moor.Beeld Adrie Mouthaan

Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden