Grimmige tekens in het Zeeuwse landschap

Op het gemeentehuis van Veere ligt een draaiboek klaar voor een Atlantikwall-Centrum. Het moet een combinatie van openluchtmuseum, educatief centrum en toeristische trekpleister worden....

HANS HORSTEN

OP EEN goeddeels onder het zand verscholen bunker in de duinen bij Vlissingen heeft een grapjas de woorden Zimmer frei! geverfd. In Koudekerke dient een bijna identiek exemplaar bij slecht weer als schuilplaats voor de koeien, die rondom het kloeke bouwsel het weiland ijverig lopen te millimeteren. Enkele kilometers verderop, in Ritthem, is eenzelfde militair object vooral in trek bij prille stelletjes. Gewapend beton is niet het meest geschikte decor voor intimiteiten, maar groot voordeel is dat de ontluikende liefde er zelden door pottenkijkers verstoord wordt.

De drie fortificaties maken deel uit van het Landfront Verteidigungsbereich Vlissingen op Walcheren. Ofwel de Atlantikwall, de vestinglinie die tussen 1942 en 1944 van Noorwegen tot de Frans-Italiaanse grens door de Duitsers werd aangelegd om een geallieerde invasie uit zee het hoofd te bieden. Een halve eeuw lang werden de Zeeuwen koud noch warm van deze ingenieus gecamoufleerde vestingwerken op hun achtererf. Dat deze grimmige signalen van een besmette tijd een vredig landschap domineerden, werd als een speling van het lot geaccepteerd. De boeren trokken er met hun ploeg omheen, als ze de vette kleigrond moesten bewerken. Wat was het alternatief? De bunker met dynamiet laten opblazen? Daar hing een prijskaartje aan van tien mille.

De Atlantikwall op Walcheren mag zich sinds kort in een beduidend grotere belangstelling verheugen. De provincie Zeeland en de gemeente Veere vinden dat deze nalatenschap van de nazi's een plaats tussen het historisch-cultureel erfgoed toekomt. Het provinciebestuur is met het rijk in onderhandeling over een beschermde status voor dit oorlogssouvenir.

Het gemeentebestuur van Veere gaat de gronden aankopen waarop de restanten van deze linie zich bevinden. Via een stelsel van wandel- en fietsroutes en informatiepanelen kan de stelling dan in haar volle samenhang worden vertoond. Daarnaast ligt op het gemeentehuis een draaiboek klaar voor een Atlantikwall-Centrum, dat à raison van 4,5 miljoen gulden te zijner tijd een combinatie van openluchtmuseum, educatief centrum en toeristische trekpleister moet worden.

Volgens burgemeester A. de Bruijn van Veere, voorzitter van de Stichting Atlantikwall Museum, is de tijd rijp voor eerherstel van het web van Panzermauer, Widerstandsnesten, Höck

erhindernisse, tankgrachten, bunkers en andere robuuste versperringen ten noorden van Vlissingen. De scherpste kanten zijn van het oorlogsleed af; voor jonge generaties Zeeuwen is de vesting meer een historisch monument dan een pijnlijke herinnering. 'Die bunkers horen een beetje bij Walcheren. Ze staan als tekens in het landschap', zegt De Bruijn.

Als de stichting het geld bijeen krijgt, is Zeeland de derde Europese locatie met een Atlantikwall Museum. In het Belgische Oostende is een grote kustdoelbatterij omgebouwd tot permanente tentoonstellingsruimte. Jaarlijks komen daar 45 duizend belangstellenden op af. In Normandië bestaat ook zoiets, maar daar ligt de nadruk meer op de geallieerde landingen van 6 juni 1944, die het einde inluidden van de Tweede Wereldoorlog.

Walcheren heeft op andere kuststroken in Europa voor dat de Atlantikwall er nog bijna volledig intact is. Van de 37 bunkers hoefde in de loop van de tijd slechts één exemplaar te wijken voor een uitbreidend industrieterrein. De forten met mitrailleurs, luchtdoelgeschut en artillerie vormden tezamen een dertien kilometer lange grijze linie, die tegen een aanval over land werd afgeschermd door een metersbrede gracht. In het westen completeerden rijendikke hindernissen van betonnen pyramides en in het oosten een metershoge tankmuur van anderhalve kilometer lengte deze Panzergrabe.

De authenticiteit wordt nog verhoogd doordat de linie bij Vlissingen door de Duitsers was aangewezen als een van de twintig Stützpunkte in hun Festung Europa; kustplaatsen die vanwege hun strategische ligging extra versterkt werden. Het militaire belang van de Zeeuwse havenstad was evident: wie de monding van de Westerschelde beheerste, kon ervoor zorgen dat geen schip de haven van Antwerpen in of uit kwam.

Toen de Brits-Amerikaanse sprong over de Rijn in september 1944 mislukte, was Walcheren daarom voor de geallieerden een pijnlijke doorn in hun vlees. De Antwerpse kades en dokken waren ongeschonden in handen gevallen, maar zolang de Duitsers in Vlissingen zaten, kon dat fortuin niet worden uitgebuit.

Aan een rechtstreekse massale aanval op het Landfront Verteidigungsbereich Vlissingen waagden de Engelsen zich echter niet. Ze bombardeerden de zeedijk op vier plaatsen, waarna het eiland volstroomde en het water de bezetters op de vlucht joeg. Buiten wat bominslagen en kogelgaten heeft het Duitse bolwerk daardoor nauwelijks geleden onder het oorlogsgeweld. Omdat Walcheren daarna nog dagenlang het toneel van zware gevechten was, kwam het uiteindelijk toch totaal berooid uit de slag om een vrij toegankelijke Westerschelde. De haven van Vlissingen was een puinhoop, de zeewering aan stukken gegooid en de vruchtbare bodem verzilt.

Ook deze episode moet volgens De Bruin ruime aandacht krijgen in het Atlantikwall Centrum. 'Walcheren was na de bevrijding een van de zwaarst getroffen gebieden, maar in geen enkel museum op Zeeland wordt dat aspect belicht.' Het centrum mag van haar geen oorlogsmuseum pur sang worden. 'We willen het verleden tonen om er lessen uit te kunnen trekken, maar ook een brug slaan naar het heden. De vijandschap van toen afzetten tegen de toon van verzoening die nu de relaties tussen Duitsers en Zeeuwen domineert', zegt zij.

Ook zonder duidelijke wegwijzers is de verdedigingslinie van weleer snel gevonden. Wie het fietspad achter de duinen van Vlissingen naar Zoutelande neemt, stuit bij Groot Valkenisse op de plek waar de Duitsers hun ondoordringbaar gordijn van beton en staal neerlieten. Daar begint de Atlantikwall met drie rijen kogelvormige versperringen. Ze zijn inmiddels overwoekerd met brandnetels dus wie zich in de stelling waagt, doet er goed aan een lange broek aan te trekken.

Vooral rondom Koudekerke, het scharnierpunt in de linie, duiken om de paar honderd meter plukjes bunkers aan de horizon op. Het vergt wat zoekwerk om oog in oog te komen met deze architectuur van de Duitse oorlogsvoering. Soms loopt een akker dood op de metersbrede tankgracht, een andere keer op roestig prikkeldraad.

De meeste boeren maken geen problemen als je ze vraagt of je even op hun grond mag. Als je het vee maar met rust laat, is meestal de boodschap. Wat aan alle bastions opvalt, is de massieve soliditeit die sinds 1945 alle planologische ingrepen heeft weerstaan. Na de bevrijding werden kanonnen en mitrailleurs er meteen uitgesloopt. Voor de rest zijn de bunkers na meer dan een halve eeuw één geworden met de natuurlijke omgeving.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden