Grijsgewolkt krabbelt overeind

EEN KEUKEN met een gesloten front van dichte deurtjes is passé. De ware eigentijdse keuken is zodanig ingericht dat een deel van het huishoudelijke goed nou juist níet schuil gaat achter deuren en luiken....

MIEKE ZIJLMANS

Dat is leuk bedacht, zo'n open pannenplank, maar de gewone pan is nou niet bepaald zo esthetisch vormgegeven dat we daar de hele dag tegenaan willen kijken. In dit soort eigentijdse keuken horen dan ook glimmende pannen van Italiaanse ontwerpers met klinkende namen. Omdat die erg duur zijn, heeft de inventieve trendy Nederlander iets verzonnen om zijn pronkkeuken tegen een schappelijke prijs te voorzien van toonbare pannen: de ouderwetse pan van effen of gewolkt email is weer helemaal terug. Stijlvol op de plank en huiselijk op tafel. Wie het voor elkaar krijgt van een geëmailleerd gebruiksvoorwerp nooit per ongeluk een scherf te laten springen, kan er decennia mee doen.

De emailpan kwam in Nederland in huishoudens in zwang tussen 1910 en 1920. Vanaf dat moment werd hij ook hier op grote schaal gemaakt door fabrieken als Dru, Edy en Kat; landen als Frankrijk en België hebben op dit gebied een veel oudere traditie.

Geëmailleerd keukengoed werd in kapitaalkrachtiger Nederlandse huishoudens al veel langer gebruikt. Het was echter duur, dus veel mensen moesten zich voornamelijk behelpen met ongeëmailleerde gietijzeren pannen. Pas toen de emaillaag door een verbetering van de kennis veel dunner kon worden aangebracht en de productie werd vereenvoudigd, konden meer mensen de goedkoper geworden pannen betalen.

Oude brochures voor geëmailleerde keukenwaar en verhandelingen over productiemethoden melden nadrukkelijk dat het materiaal hygiënisch is in het gebruik, makkelijk schoon te maken, dat het gif- en roestvrij is en zuurbestendig, dat het geen metalige smaak overbrengt op het eten en dat het voedsel geen smaakjes nalaat in de pan. Kennelijk kon dat niet gezegd worden van de gietijzeren pannen die de mensen gewend waren.

Het emailleren is een eeuwenoude techniek. Het procédé is geschikt voor aardewerk, glas en metaal. Metalen voorwerpen dienen eerst blank geschuurd en zeer goed schoongemaakt te zijn, opdat het glazuur er goed op zal houden. Het email, het eigenlijke materiaal, bestaat niet zoals de volkswijsheid wil simpelweg uit gesmolten en uitgehard glas. Het is een amalgaam van stoffen als kwarts, veldspaat, borax, soda, kaliumcarbonaat, aluminiumoxyde en zirkoon- of titaandioxyde. Metaaloxydes in het mengsel dienen onder meer om te kleuren. De precieze receptuur was en is per producent fabrieksgeheim.

Oud email is doorgaans opgebouwd uit twee lagen. Een niet helemaal gesmolten grondlaag, die licht poreus is opdat er wat speling is wanneer het metaal bij warmte uitzet. Zonder die poreuze laag is de kans op afspringen van het email bij verhitting groot. De tweede laag heet deklaag en is waterdicht en hittebestendig. De lagen worden in een oven bij een temperatuur van 550 tot ruim 900 graden Celsius opgesmolten. Zo'n pan kan dus zeer veel hitte hebben.

Het kunstje was uiteindelijk dermate simpel op grote schaal uit te voeren dat tot in de jaren vijftig de meest uiteenlopende keukenwaar werd geëmailleerd: emmers, teilen, vergieten, melkkannen, lepelrekken, kammen- en zeepbakken, voorraadbussen met opdruk, bakken om de wc-borstel in te zetten. Uiteindelijk heeft de kunststof-keukeninventaris het email goeddeels verdrongen. Dat materiaal kost zo weinig dat het niet onverslijtbaar hoeft te zijn. Is het kapot, dan koop je nieuw in een modieus kleurtje dat beter bij de elke drie jaar veranderde inrichting past. Voor die gedachtengang is email te duur en te onverslijtbaar.

Toch is het juist de hedendaagse afkeer van die wegwerpmentaliteit die het email nu weer in de kaart speelt. Zo is er inmiddels een levendige tweedehands handel in zulke pannen ontstaan, maar ze worden mondjesmaat ook nieuw gemaakt. Oude komen op rommelmarkten regelmatig boven water. Het is wel oppassen dat vooral de bodem geen stukken mist, anders gaat hij roesten en zijn alle feestelijke eigenschappen van email teniet gedaan.

Wie niet echt op speurtocht wil en toch oud email zoekt, kan terecht bij een tweedehandswinkel als De Looier, de grote antiekmarkt aan de Amsterdamse Looiersgracht. Daar zijn zelfs twee speciale hoekjes ingericht met email in alle soorten en maten. Het is daar evenwel behoorlijk aan de prijs. Een beschadigde emmer kost al 55 gulden, een lepelrekje moet zowat honderdvijftig gulden kosten, en dan vliegen de splinters je nog om de oren. Meer spullen voor het mooi dan om echt in te keuken te gebruiken dus.

Van duidelijk betere kwaliteit en ook goedkoper is de geëmailleerde keukenwaar die De Oude Kassa verkoopt, een gespecialiseerde antiek- en curiosawinkel in de Schoolsteeg in Hoorn. De uitbaters zijn vooral weg van het klassieke grijsgewolkte email, hoewel ze het ook in blauw, rood, crème en groen verkopen. Zij reizen half Europa af op zoek naar tweedehands spullen. Ze houden niet van schilfers en de meeste spullen zijn dan ook redelijk intact. Ze krijgen de keukenwaar zowat niet aangesleept, elke klant blijkt eromheen te draaien als een vlieg om de strooppot.

Heel bijzonder zijn in Hoorn de Belgische en Franse koffie-, thee- en melkkannen uit het eind van de vorige en de eerste decennia van deze eeuw. De oude zijn vaak subtiel geornamenteerd met bloemen, de latere dragen Jugendstil- en Art Deco-motieven.

Het kan ook allemaal minder chic en uniek. Er is ook nieuw email te koop, vooral de zwart- en grijsgewolkte variant, of juist met grove bloemmotieven. Import uit Roemenië, Noord-Afrika, Mexico en China is in een aantal keukenwinkels te krijgen, maar zeer matig van kwaliteit, met scherpe randen, en vaak al afgeschilferd in het schap. Kitch Kitchen, in de Eerste Bloemdwarsstraat in Amsterdam, heeft zo voor een paar centen soeplepels, melkkokers, borden, mokken en schalen.

Een betere winkel is de Pittenkoning aan de Amsterdamse Albert Cuypstraat, die al voor 25 gulden mooie gewolkte vergieten heeft, en voor nog minder geld koffie-, thee- en melkkannen. Zij verkopen in een moeite door die inferieure Roemeense soeplepels met scherpe randen, maar ze hebben ook kwalitatief hoogstaand gewolkt email.

Dat wordt gemaakt door de laatste Nederlandse pannenfabriek, Verkoopmaatschappij Van Kempen & Begeer, de moederonderneming van Beter Koken: BK. Daar doen ze geheimzinnig over de precieze receptuur van het glazuur en zijn ze apetrots dat het opnieuw in trek is. Voorlopig is het assortiment grijsgewolkt email beperkt tot een aantal (rijststoom-)pannen en een roerbakpan. Stoompannen kosten rond de tachtig gulden. Daar kan De Looier nog een punt aan zuigen. En de BK-pannen zijn niet kapot en roestig.

Mieke Zijlmans

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden