Griezelen van levende gasmeters, harige aapvrouwen en kikkereters

Jula leed aan congenitale gegeneraliseerde hypertrichosis, weten we nu. Een zeldzaam verschijnsel, dat genetici een atavisme noemen, een overblijfsel van onze prehistorische voorouders....

TRUUS RUITER

Van onze verslaggeefster

Truus Ruiter

HAARLEM

't Is gruwelijk, maar ook vermakelijk: een overmatig behaard meisje dat als 'Jula, das lebende Affenweib' wordt aangekondigd. Onder op het kleurige affiche staat vermeld dat een bedrag van 10.000 MK beschikbaar is voor wie kan bewijzen dat Jula's haren niet echt zijn. Men was zeker van zijn zaak, dat is duidelijk.

Afwijkingen bij mens en dier waren tot in het begin van deze eeuw dankbare attracties op kermissen: het kalf met de twee koppen, de monsterlijk dikke baby's en 'die Riesin aus Tirol', de grootste vrouw ooit. Nog géén twee meter, moet ze zijn geweest - we kijken er nu nauwelijks meer van op.

Het is een vrolijke verzameling affiches, die in het Teylers Museum hangen. Tachtig exemplaren die in de periode 1875 tot 1925 door de steendrukkerij Friedländer in Hamburg zijn vervaardigd. Ze vormen nu het kostbare bezit van een verzamelaar die liever onbekend blijft.

In 1872 begon Adolph Friedländer als drukker van etiketten voor delicatessen, maar al gauw kreeg hij opdrachten uit de wereld van het variété. In ruim vijftig jaar tijd - zoon Ludwig nam in 1904 de zaak over - zou de Hamburgse steendrukkerij ruim negenduizend verschillende affiches produceren.

Friedländer was internationaal vermaard door zijn nauwkeurige meerkleurendruk. Ook had hij een gelukkige hand in het aannemen van tekenaars, die overigens geen credit kregen voor hun kunststukjes. Op het affiche stond alleen de naam van de drukker.

Op de tentoonstelling 'Hooggeëerd Publiek' hangen alleen kermis- en circusaffiches, waaronder een '9-vels' (voor circus Sarrasani) en zelfs een '12-vels', wat wil zeggen dat ze zijn samengesteld uit negen cq twaalf gedrukte vellen van 70 bij 90 centimeter. Het zijn hoogstandjes van kleurendruk.

Verbazing, nieuwsgierigheid en afschuw zijn de emoties waar de affiches op mikten. De mate waarin dat lukte is nu, honderd jaar later, moeilijk in te schatten. Maar dat het optreden van een vrouwelijke dompteur in 1893 schokkend moet zijn geweest, laat zich raden. Ook de van top tot teen getatoeëerde La Bella Angora - indianen zouden haar in gevangenschap bruut onder handen hebben genomen - moet in 1906 een openbaring zijn geweest. Om maar te zwijgen van 'De Wilde Vrouwen van Dahomey', halfnaakte, zwarte vrouwelijke krijgers die zich moesten verdedigen tegen de kolonisten.

De vrouwen waren door Carl Hagenbeck uit West-Afrika gehaald. De Hamburger Hagenbeck (1844-1914) was een dierenhandelaar die de eer toekomt een nieuwe vorm van dressuur te hebben ontwikkeld. Hij zette de dieren naar zijn hand door ze te belonen in plaats van te straffen, zoals gebruikelijk was. Daarbij maakte hij gebruik van de natuurlijke aanleg van het dier.

Toen Hagenbeck in 1875 uit Lapland rendieren en hun verzorgers liet overkomen, ontdekte hij dat het publiek nieuwsgieriger was naar de Laplanders dan naar de dieren. Een jaar later haalde hij een hele karavaan met Nubiërs naar Europa, daarna volgden eskimo's en Kalmukken-ruiters. Het waren mega-evenementen avant la lettre, die duizenden bezoekers trokken.

Grappig is dat sommige affiches nu minstens zoveel verbazing wekken als vroeger: ene Mac Frog at levende kikkers en vissen en noemde zich 'Het Menselijk Aqarium', de Amerikaan Pernelet deed een act met krokodillen, er waren boksende kangoeroes - die helaas de onhebbelijkheid hadden om soms een dreun met hun achterpoten uit te delen - en in Carré in Amsterdam trad een 'levende gasmeter' op. De man vulde zijn maag met gas, waarna hij via een slang in zijn mond een fornuis liet branden. Hij zou overlijden aan gasvergiftiging.

Hooggeëerd publiek, Friedländer affiches 1875-1925. In het Teylers Museum, Haarlem, t/m 7 september.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden