Gouden genrijst is vitaminepil voor de Aziaat

Een Zwitsers/Duits team heeft transgene rijst gemaakt die vitamine A produceert. Daarmee kan een van de belangrijkste gebreksziekten in de Derde Wereld - het tekort aan deze vitamine - worden bestreden....

EUROPESE consumenten hebben al jaren genetisch gemanipuleerd voedsel op hun bord, maar zij hebben er nog maar bitter weinig voordelen van gesmaakt. Soja die met genetische middelen resistent is gemaakt tegen een onkruidbestrijdingsmiddel, biedt de Amerikaanse boer een duidelijk voordeel, maar de Nederlandse pindakaas smaakt er geen haar beter door. Dom, zo menen communicatiedeskundigen. Om het grote publiek te winnen voor transgeen voedsel, moet de genetische dis ook een extraatje bieden.

Miljoenen consumenten in de Derde Wereld krijgen binnenkort misschien wél warme gevoelens bij de moderne biotechnologie. Niet de Amerikaanse agro-industrie is daarvoor verantwoordelijk, maar een Zwitsers/Duits onderzoeksteam. Deze week presenteren de onderzoekers in het tijdschrift Science (14 januari) gemanipuleerde rijstplanten die provitamine A aanmaken doordat aan het genetisch materiaal van de rijst bacterie- en narcissengenen zijn toegevoegd.

Deze 'gouden' rijst - de kleur van de gemanipuleerde rijstkorrels is geel - kan een bijdrage gaan leveren aan de bestrijding van vitamine A-gebrek in de Derde Wereld, vooral in landen waar rijst als basisvoedsel dient.

Daar wordt hoofdzakelijk gepelde rijst gegeten, omdat het oliehoudende schilletje onder tropische omstandigheden snel ranzig gaat smaken. Maar met de pellen worden veel waardevolle voedingsstoffen weggegooid. Dat zijn onder meer bèta-caroteen (provitamine A), een stof die in het menselijk lichaam wordt omgezet in vitamine A.

In de Derde Wereld, de Aziatische landen voorop, is het vitamine A-gebrek dan ook vaak schrijnend. Volgens Unicef sterven hierdoor jaarlijks één à twee miljoen kinderen als gevolg van een verminderde weerstand. Bovendien worden jaarlijks honderdduizenden mensen blind bij gebrek aan deze vitamine.

Maatregelen om in de gebrekslanden de bevolking te voorzien van extra vitamine A, bijvoorbeeld in korrels namaakrijst of sauzen, sorteren ten dele effect. Maar de grote massa plattelanders, die vooral leeft van zijn eigen rijst, wordt er niet mee bereikt.

Met dat beeld voor ogen stelde dr. Ingo Potrykus van de ETH (Eidgenössische Technische Hochschule) in Zürich zich in 1991 ten doel rijstplanten te kweken die in de korrel provitamine A aanmaken. Op voorhand was duidelijk dat dat een genetische Sisyphus-klus zou zijn. Tot dan toe - en eigenlijk nog steeds - is in transgene landbouwgewassen maar één enkel gen ingebouwd. In dit geval moest een nieuwe biosynthese-route langs verschillende genen worden aangelegd.

In de rijstkorrel bevindt zich namelijk een stof die omgezet kan worden in bèta-caroteen, maar wel moesten vier genen aan de plant worden toegevoegd om de rijstplant het hele synthese-pad te laten voltooien. Die genen werden geïsoleerd aan de Universiteit van Freiburg in Duitsland, terwijl de eigenlijk veredeling van de rijst in het laboratorium van Potrykus in Zürich gebeurde.

Daarbij werden genen uit de narcis en een bacterie ingezet. Dat leverde, zo blijkt uit Science, rijstplanten op die zoveel provitamine A leveren, dat de consument er bij een gangbare dagelijkse portie van driehonderd gram gekookte rijst voldoende van binnen krijgt.

Maar daarmee zijn de voordelen van de nieuwe rijst nog niet op. Weliswaar beschrijft het artikel in Science uitsluitend de vitamine-toevoeging, maar in werkelijkheid heeft Potrykus zijn gouden rijst - geel, of eigenlijk meer groengeel geworden door het bèta-caroteen - ook nog weten te voorzien van een extra portie ijzer.

De Wereldgezondheidsorganisatie ziet ijzergebrek en bloedarmoede als een van de de belangrijkste gebreksziekten in de Derde Wereld. De helft van alle kinderen en vrouwen lijdt eraan, waardoor hun lichamelijke en geestelijke ontwikkeling stagneert en hun weerstand beneden de maat is. In tegenstelling tot provitamine A is er wel degelijk ijzer aanwezig in de gewone rijstkorrel, maar de opname daarvan in het lichaam wordt belemmerd door het enzym fytase, dat het ijzer vasthoudt. Potrykus bracht een gen uit een schimmel in om dit enzym onschadelijk te maken. Bovendien voegde hij een gen toe uit een bonensoort voor nog een extra dosis ijzer én een gen voor de productie van het aminozuur cysteïne, om de ijzeropname in het lichaam verder te vergemakkelijken.

Daarmee is, na acht jaar, een genetisch huzarenstukje volbracht. Toch zal het nog jaren duren voordat de gouden rijst op de markt komt.

Het onderzoek is zonder winstoogmerk verricht en zonder inmenging van de grote biotechnologie-concerns. De resultaten, laat Potrykus uit Zwitserland weten, worden kostenloos ter beschikking gesteld aan het IRRI, het internationale rijstveredelingsinstituut op de Filipijnen, en lokale rijstonderzoeksinstituten in Azië en Latijns Amerika. Dat heeft trouwens heel wat voeten in de aarde. De (verschillende) importregels voor biologisch materiaal hebben de afgelopen maanden de overdracht van de gouden rijst belemmerd.

De lokale instellingen moeten ervoor zorg dragen dat de nieuwe genen door kruisingen terechtkomen in de rijstrassen die ter plekke worden gebruikt. Voordat de boeren die daadwerkelijk kunnen zaaien, moeten er nog wel een aantal zaken worden uitgezocht.

Is de transgene rijst bijvoorbeeld wel veilig om te eten? Doet de rijst geen gekke dingen op de akker? En zijn er door de ingebrachte genen geen veranderingen opgetreden in samenstelling van de rijst, zodat de eters van de regen in de drup raken? 'Er zal uiteraard een zeer zorgvuldige risicobeoordeling worden uitgevoerd voordat de nieuwe variëteiten aan de boeren worden verstrekt', aldus Potrykus. 'Die beoordeling en het inkruisen in de lokale variëteiten zullen nog zeker twee jaar vergen.'

Rest één bezwaar: de kleur van de rijst. Die kan de acceptatie belemmeren, hebben deskundigen gewaarschuwd. Of je het nu geel of goud noemt, rijst hoort natuurlijk gewoon wit te zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden