Goed eten blijkt genuanceerd

Verslaggever Mac van Dinther blikt terug op zijn onderzoek naar de voedseldilemma's van deze tijd. In het boek Gij zult goed eten, een bundeling van zijn artikelen, wijst hij de lezer in tien geboden de weg.

Op 11 februari 2014 opende katern V van de Volkskrant met het artikel 'Tot op de bodem', over de vraag of het zin heeft lokaal geproduceerd voedsel te eten. Het was de eerste aflevering van een serie waarin 'V de waarheid zoekt achter de mythen, vooroordelen en veronderstellingen over goed en verantwoord eten'.

Er zouden er nog negen volgen, variërend van de vraag of biologisch eten beter is, of we minder vlees moeten eten en of het belangrijk is voedselverspilling tegen te gaan. De laatste aflevering, over het nut van 'lekker' eten, stond afgelopen november in de krant.

In 2011 schreef ik Ons eten, een boek over de totstandkoming van de Nederlandse maaltijd. Ons eten was beschrijvend, niet oordelend. Een vervolg daarop zou dat juist wel moeten zijn. Ik wilde mensen niet alleen iets laten zien, maar ze ook de weg wijzen.

Mijnenveld

Daar is behoefte aan. De moderne consument moet zich een weg banen door een mijnenveld aan meningen, onderzoeken en hele en halve waarheden. Supermarkten, boeren, de voedingsindustrie, de milieubeweging, ieder heeft zijn eigen wijsheid in pacht. Dan raakt de waarheid snel zoek.

Als leidraad stelde ik de 'Tien geboden van goed eten' op, gedistilleerd uit thema's die in het voedseldebat een prominente rol spelen. Ik zou elk gebod uitbenen, op zijn merites beoordelen en daarna bevestigen, verwerpen of herformuleren om te komen tot de nieuwe 'Tien geboden van goed eten'.

Dat was ingewikkelder dan ik dacht. Elk onderwerp bleek over diepere lagen te beschikken. Ik heb tientallen gesprekken gevoerd met deskundigen en stapels onderzoeken doorgespit.

Sommige geboden behoefden bij nader inzien nuance. Lokaal eten is een sympathieke gedachte, maar eten dat per vrachtwagen of per boot wordt aangevoerd - ook van ver - is soms minder milieuvervuilend dan voedsel uit de buurt. Eet geen E-nummers hield als gebod geen stand: de meeste kunnen weinig kwaad, sommige zijn zelfs nuttig. Al is eten zonder toevoegingen te prefereren.

De 10 geboden

1 Eet liever lokaal, maar maak je niet te veel zorgen over de milieukosten van voedsel dat per boot of vrachtwagen wordt aangevoerd. Doe boodschappen op de fiets.
2 Eet bij voorkeur biologisch, maar maak er geen dogma van. Zie biologisch meer als richtinggevend dan als zaligmakend.
3 Eet (veel) minder vlees en alleen van dieren die diervriendelijk zijn gehouden.
4 Eet zo veel mogelijk vers en onbewerkt voedsel, maar doe niet panisch over E-nummers.
5 Betaal een 'eerlijke' prijs voor eten; steun een partij die de verborgen (milieu)kosten van eten wil doorberekenen.
6 Kook zo veel mogelijk zelf. Wie kookt, houdt controle over zijn eigen eten.
7 Als u van tuinieren houdt: teel zelf groente en fruit. U zult er de revolutie niet mee ontketenen, maar het is wel lekkerder.
8 Verspil geen eten, maar maak u geen illusie: het probleem van voedselverspilling gaat dieper dan koken met kliekjes.
9 Doe niet aan afslankdiëten. Ze werken geen van alle.
10 Eet lekker, maar met mate.

Lastiger was het met biologisch eten. Dat is niet per se lekkerder dan conventioneel geproduceerd eten. Misschien gezonder, maar de aanwijzingen daarvoor zijn niet spijkerhard. Beter voor het milieu is biologisch waarschijnlijk wel, al wordt dat betwist. Reden om het gebod toch te handhaven, met de kanttekening er geen dogma van te maken.

Andere geboden bleven recht overeind. Het heeft zin om zelf te koken, want dan bepaal je zelf wat je eet. En nee, afslankdiëten hebben geen zin. De enige die daar beter van wordt is de dieetindustrie.

Verrassend was de uitkomst van de zoektocht naar de vraag of we minder vlees moeten eten. Het antwoord is een volmondig 'ja', want vleesconsumptie is een bron van milieuproblemen. Maar helemaal geen vlees eten hoeft ook niet. Een beetje vlees is beter voor het milieu dan geen vlees. Koeien en varkens spelen een nuttige rol in de landbouwkringloop, als er niet te veel van zijn.

Opmerkelijk is dat veel van onze huidige problemen zijn terug te voeren op een systeem dat na de Tweede Wereldoorlog is opgezet en dat erop gericht was goed en goedkoop voedsel voor iedereen mogelijk te maken. Daarin zijn we glansrijk geslaagd.

Goedkoper dan ooit

Door mechanisering, schaalvergroting en moderne landbouwmethoden is de voedselproductie verveelvoudigd. Eten is goedkoper dan ooit. Vlees, ooit een luxe, is nu een dagelijkse vanzelfsprekendheid. Daarmee hebben we een systeem gecreëerd dat zichzelf in de staart bijt.

De kern van het verhaal werd verwoord in het vijfde gebod: betaal meer. Ons eten is te goedkoop. Door onze voordelige koffie lijden boeren in de Derde Wereld armoe. Als alle (milieu-, welzijns-) kosten worden meegerekend, zou vlees misschien wel de helft duurder zijn - en zouden we er minder van eten.

Snacks, snoep en frisdrank zijn tegenwoordig overal aanwezig. Daardoor worden mensen te dik, wat de gezondheidszorg op kosten jaagt. Omdat het zo weinig kost, kunnen we het ons veroorloven eten weg te gooien - de werkelijke oorzaak van voedselverspilling.

De bijdrage van de landbouw aan het broeikaseffect wordt geschat op 25 tot 30 procent. Dat zijn kosten die je niet terugziet in de prijs van een bak kastomaten, een fles cola of een kilo varkensvlees. Toch betalen we die direct of indirect wel. Alleen al daarom zou het goed zijn als we een reële prijs voor ons eten zouden betalen.

De vraag is bij wie dat moet beginnen: bij bedrijven die duurzamer gaan produceren? Bij overheden die dat afdwingen? Of bij consumenten die in hun aankoopgedrag laten blijken dat ze waarde hechten aan duurzaamheid, dierenwelzijn en fatsoenlijke lonen voor arme boeren. Misschien wel bij alle drie. Pas dan komen we toe aan het allerhoogste gebod: Gij zult goed eten. Dat kan ook heel lekker zijn.

Gij zult

De afgelopen twee jaar zijn in de serie de 'Tien geboden van goed eten' hete hangijzers op het gebied van voedsel in de Volkskrant behandeld. Alle geboden zijn nu gebundeld in het boek Gij zult goed eten, uitgegeven door Fontaine, euro 14,95.

Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden