'Gisteren terroristen, vandaag helden'

De Afghaanse mujahedin werden helden door hun strijd tegen de Russen, maar vielen in ongenade door hun criminele activiteiten. Nu treden ze weer op de voorgrond....

‘Alleen wij kunnen de Taliban verslaan’, zegt Said Ikram Masomi (57). Hij ziet er sereen uit in zijn helwitte shalwar kameez. De voormalige minister, gouverneur en mujahedincommandant heeft veel ervaring op het slagveld.

Ruim 24 jaar heeft hij gevochten. Eerst tegen de Russen en toen tegen andere mujahedin. Na 11 september 2001 hielp hij de Amerikanen de Taliban te verjagen. Nu zit hij werkloos thuis, in zijn geboorteplaats in de noordelijke provincie Takhar. Stank voor dank.

Intussen ziet hij het bergafwaarts gaan met zijn land. In het zuiden en oosten woeden felle gevechten tussen overheidstroepen en de Taliban, in het noorden infiltreren de gewapende extremisten. Af en toe plegen ze een aanslag. Vege tekenen. Wanneer staan de Taliban bij hem op de stoep?

Masomi heeft actie ondernomen. Samen met andere krijgsheren in het noordoosten van Afghanistan heeft hij de Volksraad opgericht, een organisatie van strijders die voorheen tegen de Russen vochten. Maar liefst vijfhonderd krijgsheren hebben zich aangesloten, uit de provincies Kunduz, Takhar, Badakhshan en Baghlan. Hun doel: gewapende strijd tegen de Taliban.

Vorige maand zijn de commandanten afgereisd naar Kabul, om te praten met voormalige mujahedinleiders: Mohammad Yunus Qanooni, haji Mohammad Mohaqeq, Muhammad Qasim Fahim en Ahmed Zia Massoud. Allen hebben ze volgens Masomi hun hulp toegezegd.

Massoud is vicepresident, de meeste anderen leiden oppositiegroepen in het parlement.

Maar de Volksraad is geen oppositiegroep, zegt Masomi. ‘Wij zijn niet tegen de regering. Wij willen de steun van de regering om de Taliban te bestrijden. Het regeringsleger kan het niet. Alleen de mujahedin hebben voldoende ervaring.’

De krijgsheren zijn ontevreden. De Noordelijke Alliantie, een samenwerkingsverband van mujahedin, heeft niet meer dezelfde macht als in de begindagen van de regering-Karzai. Een aantal sleutelposities in het kabinet zijn weggevallen toen Karzai meer etnische Pashtuns aanstelde – veel mujahedin zijn Tadzjieken uit het noorden. Intussen werden de legers van de krijgsheren ontwapend, althans op papier.

In werkelijkheid circuleren er vermoedelijk nog een flink aantal wapens in het noorden. Naast hun officiële posities onderhoudt een aantal voormalige mujahedin naar verluidt particuliere legers en smokkelnetwerken voor opiumhandel.

Ahmed Shah Massoud is het romantische symbool van de mujahedin, de dappere onafhankelijkheidsstrijders die de Russen in 1989 tot een vernederende aftocht dwongen. De krijgsheer uit de Pansjirvallei (‘de leeuw van de Pansjir’) werd op 9 september 2001 vermoord door zelfmoordterroristen, en is nu officieel de held van Afghanistan. In bijna elk overheidsgebouw hangt zijn foto.

Maar veel Afghanen beschouwen Massoud als een oorlogsmisdadiger; verantwoordelijk voor moorden, gijzelingen en martelingen tijdens de burgeroorlog na de aftocht van de Russen.

De leiders van de mujahedin die betrokken waren bij de gewelddadigheden, zijn nooit berecht. Ook is er geen waarheidscommissie geweest zoals in Zuid-Afrika. Velen van hen zitten in het parlement, of bekleden andere bestuursposities op nationaal en lokaal niveau.

Volgend jaar zijn er presidentsverkiezingen, een uitgelezen kans voor de mujahedin om zich politiek te versterken. Antonio Giustozzi, die als onderzoeker verbonden is aan The London School of Economics, beschouwt de Volksraad deels als een politieke beweging. ‘Op deze manier zeggen ze: wij zijn hier, oefenen ze druk uit. Het zou goed kunnen dat de mujahedin in de komende regering meer te zeggen krijgen. Karzai maakt nu naar verluidt afspraken met ze. Vooral met Jamiat-e-Islami (de partij van Ahmed Shah Massoud, red.).’

De mujahedin kunnen Afghanistan redden van de ondergang, zegt Muhammad Qasim Fahim. Hij was de rechterhand van Ahmed Shah Massoud, en vicepresident en minister van Defensie in het eerste kabinet van Karzai.

In de tijd dat de mujahedin sterk vertegenwoordigd waren in de regering, ging het goed met Afghanistan, stelt Fahim, die na drie jaar werd ontslagen maar nu weer aan het werk is als veiligheidsadviseurs van Karzai. ‘De regering staat heel zwak, het gaat steeds slechter met het land. Daarom staan de mujahedin nu op. Om onszelf te verdedigen.’

Net als Massoud heeft Fahim bloed aan zijn handen, volgens een rapport van Human Rights Watch uit 2005. Hij zou een cruciale rol hebben gespeeld in de Afsharoperatie in 1993, waarbij volgens de mensenrechtenorganisatie moedwillig burgers werden gegijzeld en gedood. Maar net als andere krijgsheren is Fahim nooit berecht. Tegenwoordig woont hij in een zwaar beveiligd huis in Kabul.

Hij is een van de leden van de oppositiegroep Verenigd Front, hoewel hij officieel deel uitmaakt van de regering. Vorige maand heeft hij zijn steun toegezegd aan de Volksraad van Masomi. Zijn toon is opvallend tegendraads. ‘Wij (van de Volksraad, red.) zijn tegen deze regering. We willen geen soldaten zijn voor de regering. Wij willen ons eigen systeem beheren, onze eigen strategie en ideologie.’

Alleen op hun voorwaarden willen de commandanten van de Volksraad de Taliban bestrijden. Niet als onderdeel van het reguliere leger, maar met hun privélegertjes. Ze willen daarvoor toestemming en militaire steun krijgen van de regering.

En als dat niet gebeurt? ‘We zullen onszelf hoe dan ook verdedigen. Dat is de reden om deze raad op te richten’, zegt haji Akram Takhar Khityan (47) uit Takhar, eveneens een werkloze ex-commandant. ‘We willen de mujahedin verzamelen om de Taliban te bestrijden.’

De Volksraad moet haar voorstel presenteren aan de ministeries van Defensie en Binnenlandse Zaken, reageert de presidentiële woordvoerder. Een rol voor de mujahedinstrijders is volgens hem alleen weggelegd binnen het kader van de officiële Afghaanse veiligheidstroepen. ‘We moeten geen parallelle legers oprichten.’

De Verenigde Staten denken wel na over het inzetten van de legertjes van de krijgsheren tegen de Taliban in Afghanistan (zie kader).

De mujahedin hebben nog altijd de mannen en de organisatie die nodig zijn voor particuliere legertjes, zegt onderzoeker Antonio Giustozzi. ‘Hun gewapende groepen maken de dienst uit op het platteland (in het noorden, red.). Het zijn ondergrondse organisaties; meestentijds gaan ze niet openlijk rond met wapens, want dat is niet geoorloofd. Maar het gebeurt wel steeds meer. Naar verluidt schaffen ze de laatste tijd nieuwe wapens aan uit het buitenland.’

Het zou geen goed idee zijn om de mujahedinlegertjes apart in te zetten in de strijd tegen de Taliban, zegt Giustozzi. ‘Ze zijn niet gedisciplineerd, en ze staan niet onder controle (van de regering, red.). Het is heel moeilijk om ze in het gareel te houden. Ze plegen wandaden, plunderen – er zal een chaotische situatie ontstaan.’

De huidige crisis in Afghanistan is grotendeels het gevolg van de wandaden van mujahedin, zegt parlementslid Malalai Joya, die vorig jaar werd geschorst wegens ‘belediging van het parlement’. De politica is een tegenstander van de ‘criminele mujahedin’ in de overheid. Niet alleen vanwege hun verleden, maar ook omdat ze volgens haar in hun huidige overheidsposities hun criminele activiteiten ongestoord voortzetten. Corruptie en criminaliteit in de overheid is volgens haar een belangrijke oorzaak van de groeiende aantrekkingskracht van de Taliban voor de Afghaanse bevolking.

Loya is in levensgevaar vanwege haar uitspraken; elke nacht slaapt ze ergens anders. ‘Na 11 september zijn de mujahedin opgelegd aan Afghanistan (door de Amerikanen, red.). Ineens zijn ze zogenaamd democraten. Ze bekleden sleutelposities. Het is een tragedie. De terroristen van gisteren zijn de helden van vandaag.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden