Gevaarlijk spel van Russische bankiers

Russische bankiers leven van gebrekkige wetgeving en zwakke controle. Niet voor niets onderzoekt de FBI de herkomst van 4,2 miljard dollar die uit Rusland naar de Bank of New York zijn overgeheveld....

KONSTANTIN Kagalovski was een Rus van het soort waar het Westen zijn hoop op had gevestigd: een hervormer die vocht voor de invoering van de vrije markt, een carrièreman die meewerkte aan de bouw van een winstgevend zakenimperium. Op zijn 32ste begon hij al zijn eigen instituut, op zijn 35ste was hij Ruslands eerste vertegenwoordiger bij het Internationale Monetaire Fonds, en op zijn 37ste werd hij vice-president van een van de tien grootste banken van het land.

Zijn vrouw Natasja, die hij toevallig tegen het lijf was gelopen op de straat voor het IMF-gebouw in New York, was aan een even glanzende loopbaan bezig. Ze was in 1977 als emigrante uit Rusland platzak in Amerika aangekomen, maar had zich door haar professionaliteit, enthousiasme en gewiekste manier van zakendoen opgewerkt tot directeur van de divisie Oost-Europa van de eerbiedwaardige Bank of New York.

Een Letse bankier, die in 1996 tijdens de jaarvergadering van het IMF naar de officiële ontvangst van de Bank of New York ging, vertelde later tegen de zakenkrant Kommersant dat hij er al zijn Russische collega's was tegengekomen. Bij een borrel vroeg iemand of hij wist met wie Natasja getrouwd was. 'Toen begreep ik alles. Ook de reden waarom de grootste Russische banken juist samenwerken met de New Yorkse.'

Twee weken geleden waren de Kagalovski's ineens niet meer dat succesvolle echtpaar, maar verdachten in een schandaal dat in de VS al Kremlingate wordt genoemd. De FBI bleek bezig met een grootscheeps onderzoek naar de herkomst van 4,2 miljard dollar die uit Rusland via een netwerk van bedrijfjes naar de Bank of New York waren gesluisd. Waar die miljarden vandaan komen is een raadsel. Vermoedens zijn er genoeg - de illegale export van olie en metalen, de windhandel in staatsobligaties, insiderdeals op de valutamarkt, verduisterde IMF-kredieten - maar bewijzen ontbreken. De FBI vraagt zich zelfs af het mogelijk zal zijn aan te tonen dat het gaat om misdaadgeld. Natasja en Konstantin zijn niet in staat van beschuldiging gesteld en hun advocaat heeft laten weten dat ze 'nooit op welke manier dan ook betrokken zijn geweest bij het witwassen van geld.'

Maar het is duidelijk dat de Kagalovski's zich midden in de wereld van het snelle geld bevonden (hij woonde in een suite van een luxehotel met uitzicht op Kremlin, zij kocht voor 700 duizend dollar een appartement in Manhattan). Ze bewogen zich met gemak in de Russische kleptocratie, waar de grenzen tussen het zakenleven, politiek en misdaad zijn vervaagd.

Konstantin betrok in 1994 een kantoor in een geldtempel in het centrum van Moskou - het hoofdkantoor van de Menatep-bank - waar hij zich als eerste vice-president bezig hield met de internationale betrekkingen. Menatep was geen bank in westerse zin, maar eerder een regelkamer waarvanuit de tycoon Michail Chodorkovsky de geldstromen in zijn zakenimperium stuurde. Zoals veel zakenlieden in Rusland verdiende hij een fortuin met de export van olie, metalen en andere grondstoffen - een fortuin dat volgens de Wall Street Journal deels illegaal naar het buitenland werd gebracht.

Toen buitenlandse investeerders een titaniumfabriek van Menatep overnamen, kwam aan het licht dat het lucratieve metaal ver onder de marktprijs aan een holding in Dublin werd verkocht. De holding verkocht het titanium meteen door en de winst vloeide in de kas van Valmet, een bedrijf op het Island of Man waarin Kagalovski in '94 een aandeel had verworven voor Menatep. Zo sluisde de bank zeker 20 miljoen dollar per jaar naar een belastingparadijs over de grens.

Dit mechanisme om geld naar het buitenland te smokkelen stamt nog uit de tijd van de Sovjet-Unie. Sinds 1972 voerden de zogeheten 'speciale exporteurs' olie en metalen onder de marktprijs uit naar offshore-bedrijven die werden gerund door de KGB. De winst werd vervolgens in de kas van een bevriende partij gestort of gebruikt voor clandestiene operaties. Na de val van het communisme werd het offshore-netwerk net als de rest van Rusland geprivatiseerd. De KGB'ers noemden zich financial consultants en begonnen voor zichzelf. Eerst werkten ze voor de oude nomenklatoera die bezig was het partijbezit te plunderen, daarna voor de nieuwe zakenlieden (in sommige gevallen precies dezelfde mensen).

De Amerikaanse CIA waarschuwde kort na de aankoop van Valmet in een vertrouwelijk rapport dat Menatep zich in de VS bezig hield met illegale bankzaken. Kagalovski reageerde laconiek: 'De Centrale Banken van de welvarende landen doen alles om Russische banken van de westerse financiële markt te weren.' Maar Amerikaanse onderzoekers denken nu dat Valmet een belangrijke rol speelt in een byzantijns netwerk van BV'tjes in Cyprus, Gibraltar en Zürich dat op allerlei manieren in verbinding staat met Menatep.

Bankiers zijn de cowboys van het wilde oosten; ze leven van de gebrekkige wetgeving en het gebrek van controle en geschillen worden onderling uitgevochten. Geen wonder dat banken er hun eigen veiligheidsdienst op na houden en de directeuren over straat gaan met een bodyguard. Konstantin Kagalovski vertelde kort geleden tegen Kommersant dat het leven van zijn vrouw 'niet van suiker' was. Ooit had ze meegemaakt dat er tijdens een vergadering met een collega-directeur een ontevreden klant met twee getrokken pistolen diens kamer was komen binnenstormen om zijn tegoed op te eisen.

Menatep onderhield een warme relatie met de Russische regering. Toenmalig premier Tsjernomyrdin sprak zelfs de hoop uit dat Kagalovski en een van zijn collega's zouden helpen bij zijn verkiezingscampagne ('Die jongens hebben in '96 al laten zien wat ze waard zijn.') Toen de op één na grootste Russische oliemaatschappij Joekos moest worden geprivatiseerd, mocht Kagalovski de tendercommissie voorzitten. Joekos viel toe aan het onbekende Monblan, dat later een dochter bleek te zijn van - nee maar! - Menatep. Protesten van de concurrerende Alpha- em Inkombank hielpen niets.

Menatep bezweek tijdens de roebelcrisis in augustus vorig jaar onder de schulden. De Centrale Bank trok in mei de licentie van Menatep in, de bronzen letters die de naam van de bank spelden op de gevel van het hoofdkantoor, werden weggehaald, maar Kagalovski kon gewoon achter zijn bureau blijven zitten; hij werd vice-president van Joekos en ging gewoon door met zijn werk. De regering stelde het failliet van Menatep en de andere banken onder druk van hun rijke eigenaars keer op keer uit. Financiële experts zijn bang dat de banken die tijd hebben gebruikt om hun tegoeden weg te sluizen via hun netwerk van buitenlandse BV'tjes (inclusief 299 miljoen dollar afkomstig van het IMF waarvan accountantsbureau PricewaterhouseCoopers onlangs ontdekte dat de Centrale Bank ze stiekem had uitgeleend).

Konstantin hoorde het nieuws dat de FBI een onderzoek had ingesteld in Moskou eerder dan zijn vrouw. Hij wachtte met bellen tot het in New York acht uur 's ochtends was en zei tegen haar: 'Kijk eens naar de kranten.' Natasja is in een dag twee kilo afgevallen, klaagde Kagalovski. 'Kijk hoe ze Natasja zwart maken - dat ze mijn vrouw is, dat ze met een Rus is getrouwd, dat ze een Russische nouveau riche is.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden