Geniaal strijder tegen de absolute waarheid

De bekende denker Isaiah Berlin, die woensdag op 88-jarige leeftijd is overleden, streed zijn leven lang tegen hen die pretenderen de absolute waarheid te bezitten, in eerste plaats de communisten....

DE 'AFFAIRE' tussen Sir Isaiah Berlin en de twintig jaar oudere Russische dichteres Anna Achmatova duurde veertien uur: van 25 november 1945, 21.00 uur tot 26 november 11.00 uur.

Berlin, destijds secretaris op de Britse ambassade in Moskou, had haar opgezocht toen hij in Leningrad was en was er een nacht lang niet meer weg te slaan. Hij had, vertelt Berlin in zijn waarschijnlijk laatste interview, twee maanden geleden in The Sunday Telegraph, de hele nacht in de ene hoek van de kamer gezeten en Achmatova in de andere. 'Ik was de eerste mens uit het Westen die sinds 1917 met haar sprak. Zij droeg haar gedichten en haar proza voor.'

De nachtelijke conversatie in het stalinistische Leningrad werd een liefdesmythe en onderwerp van zeker één roman. Maar voor Berlin was het een spirituele gebeurtenis. Hij luisterde naar de Russische literatuur die hij zozeer bewonderde. En tegelijk bevond hij zich onder het 'angstwekkendste bewind waaronder hij ooit had geleefd'. Het werd het doelwit van het theoretische werk dat Berlin tot 'de wijste man van Engeland' zou maken.

Isaiah Berlin werd in 1909 in de Letse hoofdstad Riga geboren. In 1919 emigreerden zijn ouders naar Engeland, waar hij in 1928 in Oxford filosofie ging studeren. Hij nam er deel aan de discussies van de roemruchte kring van 'logisch positivisten'. Maar een logisch positivist is hij nooit geworden. Hij vond ze te doctrinair. Communist werd hij ook niet (hij had de verschrikkingen van de Russische revolutie persoonlijk kunnen aanschouwen).

Berlin, die 'pluralisme' en 'vrijheid' tot ideaal zou verheffen, werd niets, zelfs geen filosoof, in de enge betekenis van het woord.

Na de Tweede Wereldoorlog en na zijn verblijf in stalinistisch Rusland kon hij niet meer wakker liggen van filosofische problemen, zei hij. In plaats daarvan ging hij 'ideeëngeschiedenis' doceren in Oxford, een jong, onduidelijk gedefinieerd vakgebied dat hem de ruimte gaf filosofie, geschiedenis en literatuur in zijn denken te betrekken, en aan alle kanten zijn onafhankelijkheid te bewaren.

In die positie schreef hij zijn beroemd geworden essays over vrijheid, nationalisme en socialisme, gebundeld in onder meer Four Essays on Liberty en Het kromme hout waaruit de mens gemaakt is. Zijn Russische denkers is al evenzeer een standaardwerk geworden.

In al zijn briljant en literair geschreven essays zoekt hij naar de bronnen van dogmatiek en totalitarisme - en neemt hij stelling tegen iedereen die pretendeert de waarheid te bezitten, vooral tegen het communisme. In 1954 al beantwoordt hij die leugenachtige begrippen van communisten die het heden opofferen voor een 'ware vrijheid' die in de toekomst ligt te wachten, met een even eenvoudig als afdoende: 'Vrijheid is vrijheid, en niet gelijkheid of eerlijkheid of rechtvaardigheid of menselijk geluk of een rustig geweten.'

Het is volgens hem geen mens - ook Berlin niet - gegeven het enig juiste antwoord te vinden op de vraag hoe mensen moeten leven. 'Wie doet of hij de juiste weg weet, is een tiran.'

Berlin maakte naam als essayist en als een briljant docent (in vrije tijd welsprekend gesprekspartner van Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt en John F. Kennedy). 'Hij las zeven boeken op een avond, hij was geniaal', schrijft zijn voormalig student Yorick Blumenfeld. Berlin was in veel opzichten het evenbeeld van de door hem bewonderde Russische schrijver Alexander Herzen, die met zijn welsprekendheid de richting van het sociale denken in zijn land veranderde.

Aan Berlin ontbrak eigenlijk maar één ding: hij schreef nooit een 'magnum opus'. Hij was een scepticus, een criticus, een commentator die altijd als een Socrates zijn 'waarschuwingsvlaggen opstak waar het misging', klaagt Blumenfeld, 'maar nooit de weg wees'.

Michel Maas

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden