Gedwongen anticonceptie voor falende ouders?

Sommige ouders zijn een gevaar voor hun kinderen. Moeten we zulke mensen verbieden ze te krijgen? De discussie stokt keer op keer. Of verandert er nu iets na de moord op Daniëlla?

null Beeld Gees Voorhees
Beeld Gees Voorhees

Drie jaar is het meisje als ze wordt gevonden in de kofferbak van een auto. Gestikt, door een washandje in de mond. Vastgezet met verband door haar eigen moeder. Later bleek dat de ouders van peuter Savanna haar stelselmatig hadden verwaarloosd en mishandeld. Door ondervoeding was ze sowieso te zwak om te overleven.

De zaak Savanna is een van de bekendere kindermoordzaken, maar niet het enige voorbeeld van kindermishandeling en verwaarlozing met gruwelijke afloop. In 2011 werd een baby van drie maanden doodgeschud door zijn zwakbegaafde vader. Pas nog verscheen voor de rechter een moeder wier kindje werd gevonden bij het afval. Terwijl de zaak nog loopt, is de vrouw alweer zwanger.

Verwaarlozing en mishandeling leiden niet altijd tot de dood. Wel tot veel andere ellende, die hulpverleners proberen te voorkomen door kinderen vaak snel na de geboorte bij de moeder weg te halen. Zoals met baby Hendrikus, die één dag na de geboorte bij zijn zwakbegaafde ouders weg moest. Hulpverleners trokken vroeg aan de bel en vonden de situatie onveilig. Later mocht Hendrikus, enig kind, onder streng toezicht van camera's in huis, terug naar zijn ouders.

Die zaak was controversieel, omdat Hendrikus te gemakkelijk zou zijn weggehaald. De ouders accepteerden hulp en begrepen dat die noodzakelijk was. Maar rechters en hulpverleners zien ook schrijnender zaken. Vrouwen die soms wel negen of tien kinderen krijgen en bij elke uithuisplaatsing zeggen door te gaan tot ze hun kindje bij zich mogen houden. In minder extreme gevallen wordt ook wel besloten tot toezicht door een gezinsvoogd. Helaas gaat het desondanks nogal eens mis.

Afgelopen januari kwam de dood van de 20-jarige Daniëlla van Bergen opnieuw in de publiciteit, nader onderzoek wees uit dat hulpverleningsinstanties hadden gefaald. Daniëlla werd seksueel misbruikt door haar stiefvader, die haar uiteindelijk in juli 2013 met een honkbalknuppel doodsloeg. De verstandelijk gehandicapte moeder keek toe en was niet in staat het drama te voorkomen. Het gezin werd begeleid door maar liefst tien instanties, waaronder jeugdzorg.

In veel van dit soort gevallen hebben de ouders een verstandelijke beperking, zijn ze verslaafd of hebben ze psychiatrische problemen. Bovendien zijn vaak eerdere kinderen al uit huis geplaatst. In de zaak Savanna waren twee oudere kinderen bij de moeder weggehaald. De risico's zijn meestal bekend bij kennissen en jeugdzorgorganisaties, en toch blijven drama's gebeuren. Zijn die te voorkomen?

Prikpil

Bij elke nieuwe gruwelijke zaak die de media haalt, wordt vroeg of laat de vraag gesteld: moeten we gedwongen anticonceptie mogelijk maken? Martin Sitalsing, directeur van Jeugdbescherming Noord, pleitte naar aanleiding van de zaak van Daniëlla in verschillende media voor het opleggen van omkeerbare anticonceptie, bijvoorbeeld de prikpil, aan falende ouders. Zijn jeugdzorgorganisatie was betrokken bij het gezin van Daniëlla.

Sitalsing is niet de eerste met dit idee. Vanaf 2005 hield PvdA-Kamerlid Marjo van Dijken zich met het onderwerp bezig. Dat leidde in 2010 tot een plan om verplichte anticonceptie in bepaalde situaties mogelijk te maken. De wet sneuvelde in het parlement, onder meer doordat een aantal partijgenoten van Van Dijken tegenstemde.

Twee jaar later, in 2012, pleitte Pieter van Vollenhoven, destijds voorzitter van de Onderzoeksraad voor Veiligheid, in het programma Zembla voor anticonceptie onder dwang in specifieke gevallen. Staatssecretaris Martin van Rijn van Volksgezondheid antwoordde op Kamervragen dat het College voor de Rechten van de Mens wilde meedenken. Maar bel nu met dat college en er wordt bevreemd gereageerd. Nee, nooit een officieel onderzoeksverzoek ontvangen.

Cash geld voor verslaafde vrouwen

In de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk hebben ze een onorthodoxe manier om zwangerschappen te voorkomen. De private organisatie 'Project Prevention' biedt drugsverslaafde vrouwen cash geld als zij zich laten steriliseren of aan langetermijn-anticonceptie gaan. Het getrouwde stel dat in 1997 de organisatie oprichtte, adopteerde vier kinderen van een drugsverslaafde moeder. Critici vergelijken het project met de eugenetica of 'rasverbetering'. Bij wet bestaat ook in VS en Groot-Brittannië geen mogelijkheid tot verplichte anticonceptie. In Groot-Brittannië pleitte een voormalig Labour-politicus wel voor het stopzetten van de uitkering van arme gezinnen als ze geen anticonceptie gebruiken.

Het is tekenend voor hoe het debat wordt gevoerd. Media laten voor- en tegenstanders hun zegje doen, politici willen de vingers er niet aan branden en uiteindelijk gaat de discussie als een nachtkaars uit. Terwijl het probleem blijft. Sitalsing heeft het over mensen bij wie de risico's op verwaarlozing, mishandeling of erger zeer groot zijn. Bijvoorbeeld als er al eerder kinderen van die ouders uit huis zijn geplaatst en de situatie onveranderd is. Of als het netwerk het onmogelijk acht dat iemand een kind veilig en gezond kan opvoeden. Op basis van informatie van jeugdzorg, de familie, dossiers uit het verleden en bijvoorbeeld de huisarts zou de rechter wat hem betreft de mogelijkheid moeten hebben om een middel als de prikpil op te leggen.

Net als eerdere pogingen stuitte dit pleidooi ook nu op stevige kritiek. Critici wijzen op het gevaar van een glijdende schaal. Hoe bepaal je wie wel en wie geen kinderen mag krijgen? Niet zelden trekken ze de discussie in het extreme door de kwestie te vergelijken met praktijken die we kennen uit een ver verleden. 'Mengele aan de Maas', werd Leefbaar Rotterdam-wethouder Marianne van den Anker door een programmamaker genoemd. Zij pleitte in 2006 voor gedwongen anticonceptie in zeer onveilige situaties en, als uiterste middel, gedwongen abortus.

undefined

Weer lijkt nu een patstelling in het debat bereikt. Toch is Sitalsing optimistisch. 'Ik krijg veel steun, zowel van ervaringsdeskundigen als van professionals', zegt hij. Op zijn iPad laat hij een aantal mails zien.

Opvallend is dat de steun vooral van praktijkmensen komt: kinderrechters, jeugdzorgmedewerkers, gezinsvoogden. Zij krijgen de ellende die deze kinderen moeten doorstaan op hun bordje. Ook een aantal van die kinderen, onder wie Lucie Kessens (53), is voorstander van dwang in bepaalde gevallen. Kessens groeide op als kind van zwakbegaafde ouders en werd verwaarloosd. Elementaire zaken als eten, schone kleding en lichamelijke verzorging ontbraken in haar opvoeding. Inmiddels helpt ze zorgwerkers met situaties die zij zelf kent uit haar jeugd en mengt ze zich met regelmaat in het debat.

Lichamelijke integriteit

Tegenstanders zijn veelal mensen die de zaken vanuit medisch en ethisch perspectief bekijken. Zij zien de prikpil en andere vormen van langdurige anticonceptie in de eerste plaats als medische handeling. In dit geval een dwangbehandeling die je niet zomaar mag uitvoeren. Een inbreuk op de lichamelijke integriteit. Dat mag alleen in specifieke situaties bij wilsonbekwame mensen.

Zo zijn medisch ethicus Gert van Dijk en directeur Rutger Jan van der Gaag van artsenfederatie KNMG, net als de Nederlandse Vereniging van Artsen voor Verstandelijk Gehandicapten tegen de optie tot dwang. Belangenvertegenwoordigers van mensen met een verstandelijke beperking keren zich ook tegen Sitalsing. Een aantal tegenstanders brengt in dat vrouwen met een beperking soms al zelf kiezen voor de prikpil, al is dat meestal pas na veel intensieve gesprekken.

De organisaties die misschien wel het meest te maken hebben met ernstige problemen bij kinderen, Jeugdzorg Nederland en de Raad voor de Kinderbescherming, nemen geen formeel standpunt in. We zijn maar uitvoerend, zeggen ze bij Jeugdzorg. De Raad voor de Kinderbescherming, onderdeel van het ministerie van Justitie, zegt dat het ministerie van Volksgezondheid erover gaat. 'Het debat moet eerst maatschappelijk en politiek worden gevoerd.'

En zo is het cirkeltje rond, want dat is precies waar de zaak telkens blijft steken.

Sitalsing heeft goede hoop dat daar nu verandering in komt. Hij wijst erop dat de nadruk in de zorg steeds meer op preventie ligt, zeker sinds de jeugdzorg is gedecentraliseerd naar de gemeenten. Bovendien helpt het, denkt hij, dat er de laatste tijd veel gesproken wordt over de kosten van de zorg. Politici willen niet dat die uit de hand lopen en dat zou ze over de streep kunnen trekken. Intensieve begeleiding en uithuisplaatsingen kosten tenslotte een hoop. Het contact met het ministerie van Volksgezondheid is in elk geval vastgelegd: hij gaat er binnenkort langs.

De kunst voor Sitalsing wordt duidelijk te maken om wie het nu exact gaat. Van welke mensen vinden we dat ze geen kinderen mogen krijgen? Hoe voorkomen we het hellend vlak waar tegenstanders bang voor zijn?

Dat is vechten tegen beelden: het gaat niet om álle probleemgezinnen, niet om álle gehandicapten, niet om álle verslaafden. Want dan zeggen de tegenstanders dat die gewoon beter moeten worden begeleid. En hoe kun je daar nu tegen zijn, betere begeleiding? Maar hadden de ouders van de 3-jarige Savanna haar niet gedood als ze beter waren geholpen? Dat valt te betwijfelen. Al twee eerdere kinderen van de moeder werden tenslotte uit huis geplaatst.

Intensieve begeleiding

Het gaat Sitalsing om die mensen bij wie het in het verleden al vreselijk misging met een kind. En om mensen van wie vooraf zeker is dat zij niet voor een kind kunnen zorgen, omdat ze in hun eigen dagelijks leven al zeer intensieve begeleiding nodig hebben.

Iemand die bijvoorbeeld heroïneverslaafde is én zware psychische problemen heeft. Van wie familie, vrienden, bekenden, de huisarts en hulpverleners vinden dat zij kinderen niet veilig kunnen laten opgroeien. Mensen over wie alles en iedereen zich grote zorgen maakt. In die situaties, als alle andere hulp vergeefs is gebleken, zou de rechter het instrument van verplichte, omkeerbare anticonceptie in handen krijgen.

Tot die tijd is het wachten op de volgende Savanna of Daniëlla, waarna dezelfde discussie van voren af aan kan beginnen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden