Interview Wim van Saarloos

Fysicus Wim van Saarloos: 'De jonge wetenschappers hebben het moeilijk, de wetenschap is veel te hijgerig geworden'

Amsterdam- Wim van Saarloos van de KNAW .foto raymond rutting / de volkskrant

De fysicus Wim van Saarloos wordt maandag geïnaugureerd als president van de KNAW. Het instituut is, zoals hij het noemt, hoeder en duider van de Nederlandse wetenschap. ‘En het heeft geen direct eigenbelang.’ 

Net buiten de klassieke werkkamer van de nieuwe president van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen, in het statige Trippenhuis aan de Kloveniersburgwal in Amsterdam, giert een cirkelzaag. Maar Wim van Saarloos vertrekt geen spier. Het gebouw van de Akademie is de twee jaar dat hij al vicepresident was een bouwput, en alles went.

Die verbouwing, benadrukt hij, is geen symbool voor hoe hij de hij de Akademie wil leiden, de komende jaren. Niet breken en bouwen, de weg van de geleidelijkheid is de zijne. Nederland is een polderland, ook voor de wetenschap, benadrukt hij in het gesprek.

Fysicus Van Saarloos (Franeker 1955) was eerder directeur van natuurkundefinancier FOM en bereidde voor de nationale wetenschapsfinancier NWO de weg voor een grote reorganisatie. Zijn officiële inauguratie maandag vindt gezien de omstandigheden niet in eigen huis plaats, maar in Sciencemuseum NEMO, een steenworp verderop. Tegelijk treedt daar ook de nieuwe vicepresident aan: de Leidse klassica Ineke Sluiter. Zij neemt het volgens de huisregels van de Akademie dan over twee jaar over van Van Saarloos.

Er is wat meer geld voor de wetenschap, maar lang niet het miljard waar de KNAW en anderen eerder om vroegen. Is het niet ook een zorgelijke tijd om aan te treden?

‘Ik denk vooral een belangrijke tijd, voor de wetenschap. Ik schreef er eerder al een essay over met de vorige president, José van Dijck. Daarin wilden we niet klagen. Nederland heeft een uniek en sterk wetenschapssysteem, echt, juist omdat we een klein goed verbonden land zijn. Daar kunnen we als land nog meer van profiteren. Maar de basis waarop dat succes rust, brokkelt ook af. Ik zie het als mijn opdracht om die trend te stoppen en om te keren.’

Het probleem is niet gewoon het geld?

‘Het probleem is ook het geld, het kabinet investeert nu wat extra in wetenschap en dat is een mooi begin, maar we geven nog steeds veel minder uit dan de Europese norm. Die krapte betekent vooral dat er geen speelruimte is. Niemand is nog bij machte om zelf knelpunten op te lossen. Jonge wetenschappers hebben het moeilijk. Veel moet via competitie extern worden gefinancierd, waardoor de wetenschap veel te hijgerig is geworden.’

Kan de KNAW dat bewerkstelligen?

‘Ik noem onszelf graag de hoeder en duider van de Nederlandse wetenschap, waarbij ons grootste kapitaal is dat we geen direct eigenbelang hebben. De universiteiten kan gemakkelijk worden verweten dat ze voor hun eigen belangen opkomen. De KNAW staat voor het belang van wetenschap in de hele breedte.

Waarbij een miljard extra voor wetenschap best handig zou zijn.

‘Het klinkt misschien gek, maar dat het er niet ineens kwam, was niet zo erg. Dat zou ook te grote schokken geven. Geleidelijk meer en structureel daarheen groeien, dat is de inzet. Nogmaals, het kabinet zet eerste stappen in de goede richting.’

Er is jarenlang gemopperd over de zogeheten topsectoren, waar industrie aan het roer van onderzoeksprogramma’s zat. En nu is er de Nationale Wetenschapsagenda, waar vragen uit de samenleving richting geven. Hoe staat u daarin, als hoeder en duider van met name ook het fundamentele onderzoek?

‘Ik denk dat de zaak veel meer in balans is dan bij de invoering van het topsectorenbeleid, toen de sfeer was dat die wetenschappers vooral hun eigen hobby’s zaten te doen. Dat is weg, de industrie benadrukt zelf het belang van een goede wetenschappelijke basis. En er zijn verbindingen ontstaan die interessant zijn. In de wetenschapsagenda zie je dat ook gebeuren.’

Dit najaar houdt een internationale commissie ook de eigen onderzoeksinstituten van de KNAW tegen het licht. Het is niet uitgesloten dat er dan nogal wat op de schop gaat.

‘Dat is de zogeheten portfolio-evaluatie, die niet alleen de KNAW geldt maar ook NWO. Wij bereiden ons daar secuur op voor, overigens in nauwe samenwerking met NWO. Centraal staat de inhoud: hebben we in Nederland de juiste instituten, en laten we geen gaten vallen gezien nieuwe wetenschappelijk en maatschappelijke uitdagingen als bijvoorbeeld het klimaat, de energietransitie of cyberbeveiliging? Pas daarna komt aan de orde wie waaronder valt. Dat is niet de hoofdzaak.’

U klinkt haast opgeruimd. Maakt u zich nooit eens zorgen?

‘O, jawel. Echt zorgwekkend is de kwestie van het gebrek aan vertrouwen, de sfeer dat wetenschap ook maar een mening is. Ik worstel daarmee, net al velen. We blijven uitleggen hoe goeie wetenschap werkt en wat je met resultaten moet. Daarnaast moet de wetenschap zichzelf ook kritisch blijven bekijken. Later dit jaar verschijnt er een nieuwe wetenschappelijke gedragscode, waarin het gaat om verantwoord onderzoek, ethische kwesties, fraude en zorgvuldigheid. Het moet kraakhelder zijn dat wetenschap niet ook maar een mening is en wat de normen van goede wetenschap zijn.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.