Filosofie van de liefde: onze maatschappij lijdt aan collectieve bindingsangst

Niets zo romantisch als Tinder

In je eentje op de bank door een catalogus met potentiële partners swipen? Het toppunt van romantiek, vindt liefdesfilosoof Jan Drost. Maar met liefde heeft het weinig te maken.

Liefdesfilosoof Jan Drost Beeld No Candy

Zou Casanova getinderd hebben? Liefdesfilosoof Jan Drost denkt van niet. 'Hij zou het veroveren te makkelijk hebben gevonden. Het spel mag wel iets meer moeite kosten.' Ook eigentijdse casanova's lijden hieronder: Drost ontmoet geregeld mensen die somber en eenzaam werden van alle vluchtige Tinder-contacten. 'Je kunt elke vorm van hofmakerij overslaan, iemand alweer verlaten voordat je goed en wel oog in oog hebt gestaan.'

Drost is filosoof en schrijver. Hij doceert filosofie aan de Hogeschool van Amsterdam maar geeft ook liefdescolleges aan The School of Life, de Nederlandse dependance van de levenslessenschool van de Britse filosoof Alain de Botton.

Je geeft geregeld lezingen over de liefde waarin je datingapps als Tinder romantisch noemt. Die benaming ligt niet voor de hand.

'Thuis in je eentje op de bank bladeren door een digitale catalogus met potentiële geliefden? Dat is romantiek in extremis. Ik gebruik een definitie van romantiek waarin je je ideale plaatje van een man of vrouw als uitgangspunt neemt en je pas tevreden bent als die ander daar helemaal in opgaat.

'Romantiek is een vorm van fantaseren die weinig met een liefdesrelatie te maken heeft. Tinder nodigt ons uit om op basis van die oppervlakkige eisen en beelden keuzen te maken. Tinder is een soort verheviging van dit romantische principe: ik hoef niet eens meer tegenover de ander te zitten om te zeggen dat het waarschijnlijk niets gaat worden, dat doe ik gewoon in mijn eentje thuis op de bank.'

Lees ook:

Een digitale zoektocht naar de ware of een avontuurtje is niks bijzonders meer. Wat doen die dating-apps met ons liefdesleven? Wil je het swipen uitproberen of ervaringen van anderen lezen? Doe dat hier.

Denk je dat gebruikers Tinder ook romantisch noemen?

'Ze zullen misschien niet mijn woordkeuze delen. Maar ik hoop dat de mensen die datingapps gebruiken weten dat er oppervlakkig gekozen gaat worden. Op Tinder moet je daarom goed nadenken over de manier waarop je jezelf wilt profileren. Wel of geen duckface, schaars gekleed of niet, wat zet je in je tekstje.'

Is de eerste selectie niet altijd enigszins oppervlakkig? Wat is het verschil tussen iemand in een café ontmoeten of via Tinder?

'Er zit een wereld van verschil tussen de twee. Als je elkaar in levenden lijve ontmoet, zijn er bewegende lichamen, er is non-verbale communicatie, je ziet hoe de ander op je reageert - dat kan allemaal niet via een app met fotootjes.

'Natuurlijk zit er ook in levenden lijve allemaal beeldvorming in de weg. Ook dan is het een continu schipperen tussen je eigen wensen en verwachtingen en het daadwerkelijk naar iemand kijken en openstaan om diegene te leren kennen. Maar bij Tinder is het element van manipulatie groter.

CV Jan Drost Liefdesfilosoof

1975 Geboren in Vroomshoop
1995-2002 Studie filosofie en Nederlands aan de UvA in Amsterdam
2005 Werkt als docent filosofie aan de Hogeschool van Amsterdam, publiceert essays en geeft lezingen over de liefde
2011 boek Het romantisch misverstand
2012 geeft colleges over liefde aan The School of Life in Amsterdam
2015 boek Denken Helpt

'Tinder laat twee echte mensen met elkaar in verbinding staan via profielen die zij bewust van zichzelf online hebben geplaatst. Op basis van die fictieve, gecreëerde beelden maken zij een keuze. Maar die twee echte mensen ontmoeten elkaar helemaal niet. Het schept zoveel extra lagen afstand.

'Tinder biedt de suggestie van een soort catalogus. Alsof al die vrouwen die de revue passeren op mij zitten te wachten, ik hoef slechts te kiezen. Als een überromanticus met mijn ideale eisenpakketje kan ik gaan zitten bladeren door foto's, een kleine omschrijving en een leeftijdscategorie. En op basis daarvan wijs ik een mens af. Dat is vrij hard.'

Denk je dat mensen een afwijzing ook zo ervaren?

'Ik was eens bij een lezing waar de bezoekers offline gingen tinderen. Willekeurige mensen uit het publiek belandden tegenover elkaar op het podium met een schilderijlijst ertussen. Met een rood kruisje en een groen V'tje achter de rug dat ze tegelijkertijd moesten opsteken.

'Al bij het eerste stel ging het mis. Het meisje wilde wel, de jongen wees haar af. Het was bijzonder om te zien wat er toen gebeurde. Niet alleen de hele zaal was op de hand van het meisje, ook de jongen die haar had afgewezen reageerde door om de lijst heen te stappen en uitputtend zijn excuses te maken. Hij schaamde zich. De jongen, een actieve en naar eigen zeggen succesvolle tinderaar, besefte voor het eerst hoe een afwijzing aankomt.'

Lees ook de andere stukken van onze online-dating special 

Dating apps zijn niet meer alleen voor vluchtige seks, ook de liefde is definitief gedigitaliseerd. Deze algoritmen gaan schuil achter datingapps, hoe bepalen zij wie jouw ideale match is? En nog vijf vragen over liefde in tijden van Tinder. Meer kleur: minder kans, vooroordelen bij online-daten. Tot slot zitten er ook keerzijdes aan een onbeperkt datingaanbod.

Net als Alain de Botton breek je in je boeken en lezingen een lans voor de duurzame relatie en je best doen voor elkaar.

'Hij is wel wat pessimistischer, cynischer. Ik ben dat niet zo. Hij lijkt te zeggen: je kunt net zo goed bij elkaar blijven, want met de volgende loop je na verloop van tijd tegen precies dezelfde ellende aan.

'Dat liefde een werkwoord is, vind ik een veel te calvinistische opvatting. Maar een diepgaande relatie gaat niet vanzelf. En vaak zijn het onze romantische waanbeelden van hoe liefde eruit zou moeten zien, die ons ondermijnen.'

Zoals?

'We zitten boordevol ideeën over liefde die we van jongs af aan toegediend hebben gekregen via films, boeken, kunst, sprookjes en reclames. Dat liefde een gevoel is, bijvoorbeeld, en als dat gevoel niet meer zo hartstochtelijk is als in het begin, dat dan de relatie niet meer goed is. Het geloof in de ware. De klik: het moet meteen goed zijn, anders deugt het niet. Zo kan ik nog wel even doorgaan.

'Voor romantiek heb je één persoon nodig: ik en mijn fantasie, voor liefde heb je twee mensen nodig: ik en een ander. Romantiek heeft weinig te maken met de vraag hoe je dat nu eigenlijk doet, met iemand samen zijn, elkaar liefhebben. Daarom noem ik Tinder romantisch: je kunt gaan zoeken naar je ideaalbeeld en heel snel zeggen: nee, jij voldoet niet, ik zoek weer verder. Swipe.'

Keur je Tinder af?

'Nee, dat niet. Het kan een handig medium zijn als je in het dagelijks leven niet zo snel op iemand afstapt. Zo'n techniek is gewoon een techniek, ik wijs er alleen op dat het tot een bepaald gebruik uitnodigt.

'Tinder is letterlijk een liefdesmarkt, het faciliteert een consumentistisch idee van de liefde. Daar schuilt een groot gif in. Door de schijnbare oneindigheid van de keuzemogelijkheden sluit je jezelf nog meer af van een eventuele ontmoeting. Je ziet ook dat mensen soms helemaal niet daten via zo'n app, maar gewoon elke dag even een shotje egostreling binnenhalen via matches en likes.'

'Als je een blije vrijgezel bent die gemakkelijke leuke avondjes zoekt, is Tinder een ideaal medium. Maar als je op zoek bent naar liefde, moet je je afvragen of dat zo werkt. Mensen houden zichzelf makkelijk voor de gek. Ze zeggen dat ze op zoek zijn naar een serieuze relatie, maar is dat ook zo? Voor mensen met flinke bindingsangst is Tinder een handige app om zich achter te verschansen.

'Aan de andere kant, ik zeg van alles over Tinder, maar ik ben nu al twee keer als spreker uitgenodigd op een vrijgezellenfeestje van mensen die elkaar via Tinder hebben ontmoet. Liefde laat zich niet zo gauw uit het veld slaan, ook niet door Tinder. Mijn conclusie is eigenlijk: Tinder kan het begin van een goed begin zijn.

'Het kan een soort nieuw ritueel worden: samen bij kaarslicht Tinder verwijderen. Om te laten zien: het is mij menens met jou. Als je oprechte interesse hebt voor de ander, stop er dan meteen mee, want het is een riskant medium dat uitnodigt tot oppervlakkig romantisch consumentisme. Ik denk dat liefde niet ontstaat dankzij Tinder, maar ondanks.'

Liefdesfilosoof Jan Drost Beeld No Candy

Om je heen blijven kijken kan toch ook zonder Tinder?

'Tinder maakt het wel heel makkelijk. Een relatie heeft de meeste kans van slagen als beide geliefden de intentie hebben om voor elkaar te kiezen. Je opties openhouden is ondermijnend voor elke relatie, ook als je al tien jaar bij elkaar bent. Dan begint het als je niet oplet af te brokkelen. Als je obstakels tegenkomt en beiden denkt: goed, er is een probleem, maar we komen eruit, kan de relatie in stand blijven. Maar als de deur op een kier staat is elke moeilijkheid een uitnodiging om opzij te kijken. Dat afdwalen, daartoe nodigt Tinder uit. Laat ik het zo zeggen, als mijn vriendin Tinder op haar telefoon zou hebben staan, zou ik dat heel verontrustend vinden.'

Heb je zelf weleens getinderd?

'Nee. In 2014 was ik na een langdurige liefdesrelatie noodgedwongen vrijgezel. Toen had het misschien gekund, maar ik was er niet aan toe om verder te kijken. Afwijzing is zo heftig. Je loopt als een soort gewond dier door de wereld. Tot ik mijn huidige vriendin ontmoette.'

Vind je dat mensen een lange relatie moeten nastreven?

'Ik zeg alleen dat het bij de meeste mensen past. Uiteindelijk wil de overgrote meerderheid een geborgen liefdesrelatie, een familiekring en een paar fijne vrienden. Je kunt een bepaalde periode van je leven denken dat je dat nog niet hoeft, maar het is wel iets dat je uiteindelijk moet leren.'

Leren?

'Als je gewend bent om mensen vluchtig te ontmoeten en het daarbij te laten, kan ik me voorstellen dat het lastig is om opeens met een persoon helemaal de diepte in te gaan. In die zin denk ik dat we lijden aan collectieve bindingsangst.

'Als cultuurfilosoof probeer ik met alle middelen die ik heb te zeggen dat relationeel leren denken, vriendschappen aangaan, liefde aangaan, leren liefhebben het medicijn is voor bijna alles. De relatieloze autonome vrijheidsopvatting vind ik culturele armoe en ziekte. Om je zo in te kapselen, zo zitten we niet in elkaar.

'Ik hoor vaak dat mensen een vaste relatie als beperkend omschrijven. Dat is het gif van liefdesconsumentisme. 'Nu mag het niet meer', zeggen ze dan. Alsof een relatie een soort vrijwillige gevangenschap is. Ik ben er juist van overtuigd dat relaties bevrijdend zijn.'

Leg eens uit?

'De ultieme onvrijheid is volstrekt geïsoleerd zijn. We bepalen niet zelf wie we zijn, we zijn wie we zijn in relatie tot anderen. Zonder anderen bestaan we niet.

'Hoe lastig het ook kan zijn, die ander maakt het mogelijk om überhaupt een liefdesrelatie te hebben. Je kunt toch ook niet zeggen: ik ben de beste vriend ter wereld, ik heb alleen nog steeds niemand ontmoet die mijn vriendschap waardig is?'

'We zijn zo opgevoed met dat individualistische autonome mensbeeld dat zegt dat we eerst zelf moeten weten wie we zijn en daarna pas relaties met mensen aangaan. Met als gevolg dat we relaties snel belemmerend vinden, omdat ze het ons onmogelijk maken om te zijn wie we willen zijn.

'Dat is een denkfout. We zijn onvrij als we alleen zijn, andere mensen maken ons vrij. Dus ook vrienden van wie je af en toe gestoord wordt of familieleden die je soms zou willen omleggen. Zij maken mogelijk dat jij iemand bent.

'Maak maar een lijst van wie jij bent. Ik weet zeker dat geen van die eigenschappen kan bestaan zonder andere mensen. Ik hoor het vaak na afloop van lezingen. Mensen die zeggen dat ze zeker weten dat ze een ontzettend goede geliefde zijn, maar nog niet de juiste zijn tegengekomen. Dan ben je het dus niet. Je kunt er wel naar verlangen, maar je handelt toch niet zo? Liefde moet je maken.'

Je gaf in 2015 een TED-talk met de titel 'Liefde is een afhankelijkheidsverklaring'.

'Ik spreek regelmatig relatietherapeuten. De minder goede zijn in mijn ogen degenen die zeggen dat je altijd je autonomie moet bewaren in een relatie. Zo van: het is leuk om een relatie te hebben maar als diegene weg is, maakt het niets uit voor je levensgeluk.

'Dat vind ik typerend voor deze tijd: je moet je eigenlijk niet echt openstellen, want dan word je kwetsbaar en afhankelijk en dat kun je niet hebben. Maar groot geluk gaat hand in hand met grote pijn. In die zin ben ik het met Nietzsche eens, die zei dat geluk en ongeluk tweelingen zijn die of samen opgroeien of samen klein blijven. Je kunt je niet tegelijkertijd indekken en een relatie instappen.'

Bekijk hieronder de TED-talk:

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.