Feministische pornomaakster bekritiseert 50 shades

Vijftig Tinten Grijs? Ouderwets, beledigend en saai, zegt Jacky St. James, pornofilmschrijfster en -regisseur. Want daarin draait het weer helemaal om de man.

Beeld Jeff Koga

Nu staat ze bekend als de vrouw die porno veroverde, maar voor 2012 had niemand van haar gehoord. De Amerikaanse Jacky St. James was werkzaam als online- marketeer - 'banners, advertenties, dat soort dingen' - en probeerde een zo normaal mogelijk leven te leiden. Porno was niet meer dan een liefhebberij.

Haar leven veranderde toen een goede vriend een fragment van een film stuurde, genaamd The Wedding Day. 'Ik kon niet geloven dat porno zo goed kon zijn', zegt St. James (38) in een Skype-gesprek. Ze ontdekte dat de makers een schrijfwedstrijd organiseerden. 'Ik schreef een script en won. In een mum van tijd maakte ik fulltime porno.'

Tegenwoordig is Jacky St. James de oogappel van de porno-industrie. Ze schreef en regisseerde meer dan twintig films en won de belangrijkste prijzen in het vak. Maar hoe terloops ze er ook in belandde, ze is wel een vrouw met een missie. Ze maakt naar eigen zeggen 'intellectuele porno'. 'Dat klinkt gek, ik weet het, maar bij mij is de verhaallijn erg belangrijk. Het is wat de seksscènes beter maakt.' Daarnaast is ze uitgesproken feministe en probeert ze hardnekkige seksuele taboes te doorbreken. Haar enige grenzen: beide partijen moeten toestemmen en meerderjarig zijn. 'Verder moet alles kunnen.'

Daarom was ze in eerste instantie wel blij met het succes van de erotische thriller Vijftig Tinten Grijs, waarin sadomasochisme centraal staat: 'Bdsm werd ineens bespreekbaar, bijna normaal'. Bdsm is de verzamelafkorting voor bondage and discipline (bd), dominance and submission (ds) en sadism and masochism (sm).

Waarom heeft u dan toch zo'n hekel aan het verhaal van Vijftig Tinten Grijs?

'In bdsm-relaties heb je een Dom en een Sub, een dominante en een ondergeschikte. Natuurlijk wil de Sub de Dom tevreden houden. Maar in Vijfig Tinten Grijs gaat het niet alleen om hem plezieren, het draait überhaupt alleen om hem. Altijd. Anastasia Steele is alleen ondergeschikt om 'Mr. Grey' voor zich te winnen. Als ze hem niet had ontmoet, had ze nooit voor dit leven gekozen.'

Het verhaal van Vijftig Tinten Grijs is dus helemaal niet spannend, maar hopeloos ouderwets. 'Hij die haar niet genoeg wil. Zij die altijd gedreven wordt door de behoefte om hem van haar te laten houden. Ik haat het als vrouwen zo worden afgebeeld, ook in andere romantische films. Het suggereert dat onze eigenwaarde volledig wordt bepaald door de liefde van een man. Dat is beledigend en saai. Daarom schrijf ik altijd vrouwelijke personages die sterk en zelfverzekerd zijn, zelfs als ze een onderdanige rol spelen. Vrouwen dus die voor bdsm kiezen omdat ze dat zelf willen en daarvan genieten en het niet voor iemand anders doen.'

Hoe zie je het verschil tussen iemand die onderdanig is omdat ze het zelf wil en iemand die het eigenlijk voor een ander doet?

'Bij mij zie je dat denk ik vooral achter de schermen. Ik zou nooit een film maken met acteurs die het duidelijk niet naar hun zin hebben of spelen dat ze het niet naar hun zin hebben. Neem bijvoorbeeld een blowbang: een scene waar een vrouw afwisselend meerdere mannen pijpt. Sommige vrouwen raken daar opgewonden van - ik ken ze - en ik vind het prima als zij die scène spelen. Maar zou ik zoiets ook schieten met iemand die het alleen voor het geld doet? No way.'

Beeld Jeff Koga

Kunnen we uw films scharen onder het genre 'porno voor vrouwen'?

'Ik haat die term. Alsof we allemaal in een hokje kunnen worden gestopt. Vrouwen zijn complexer dan dat. 'Vrouwvriendelijke' films worden vaak in de markt gezet als het antwoord op normale porno, die vrouwen zou marginaliseren en vernederen. Maar wat jij vernederend vindt, is misschien niet vernederend voor mij.

'Onze samenleving heeft de neiging vrouwen te beschermen, maar uiteindelijk is het de beslissing van vrouwen zelf. Of ze de porno in gaan, wat ze daar wel of niet doen. En als we mensen dan zo graag willen beschermen, waarom doen we niet hetzelfde voor mannelijke acteurs?'

Omdat er vast vrouwen zijn die niet vrijwillig in de porno-industrie belanden.

'Ik weet natuurlijk dat er een schaduwzijde bestaat. Ik heb video's gezien waarin vrouwen overduidelijk emotioneel werden mishandeld. Scènes waarin ze worden uitgescholden, beledigd en vernederd door mannen van wie het gezicht nooit in beeld verschijnt. En ik heb gehoord dat vrouwen in sommige undergroundstudio's voor minder geld veel meer seksuele handelingen verrichten en dus ver onder het normale tarief werken.

'Nogmaals, niets van dit alles is illegaal, maar ik vind wel dat pornomakers zich aan een bepaalde mate van integriteitsnormen moeten houden. Wat mij betreft is het niet alleen de verantwoordelijkheid van acteurs om zulke films te weigeren, maar ook van studio's en productiemaatschappijen.

'Ik zeg dus zeker niet dat alle porno goed en positief is, maar meestal, over het algemeen, is het wel een keuze die mannen én vrouwen zelf maken. Mensen denken alleen graag van niet.'

De actrices in uw films zien er vrij natuurlijk uit. Is dat bewust?

'Ik zoek mensen in wie kijkers zich kunnen verplaatsen. Iemand met plastic borsten, peroxideblond haar en opgespoten lippen: hoe gaat een normaal meisje zich daarmee identificeren?'

Is dat feminisme?

'Het is vooral praktisch. Ik wil dat mensen zich in het verhaal verliezen en niet worden afgeleid door iemand die er nep uitziet. Maar het is ook wel goed om te laten zien dat echte vrouwen ook ongelooflijk sexy kunnen zijn.' Hoe echte vrouwen er dan wel uitzien? Lachend: 'Zonder verbouwingen en mét schaamhaar.'

Is het moeilijk om zulke actrices te vinden?

'Er is meer diversiteit dan je denkt. Veel mensen zeggen dat porno 'onechte' vrouwen verheerlijkt, maar er is porno met dikke vrouwen, porno met vrouwen met kleine borsten, vrouwen met grote billen, donkere vrouwen, Aziatische vrouwen, et cetera. Porno verheerlijkt eigenlijk iedere vrouw. Zelf ben ik daardoor veel zekerder over mijn eigen uiterlijk geworden. Ik weet nu dat er voor iedere persoon mensen zijn die hem of haar aantrekkelijk vinden. Dat is bevrijdend.'

Wat dat betreft heeft de porno-industrie een streepje voor op Hollywoodfilms, zegt St. James, die vooral slanke vrouwen met perfecte lichamen tonen. 'Hetzelfde geldt voor tijdschriften. Ze worden gedomineerd door de suggestie van perfectie. Pas in een hele dramatische rol of donkere film mogen we ineens minder volmaakt worden afgebeeld.'

Beeld Jeff Koga

Als antwoord op Vijftig Tinten Grijs bracht u een tegenfilm uit, The Submission of Emma Marx. Dit weekend komt het vervolg uit. Waar zit het verschil, behalve dat het één porno is en het ander Hollywood?

'Ik nam een aantal ingrediënten uit het boek, zoals de succesvolle zakenman met de donkere kant, maar creëerde een hele andere vrouwelijke hoofdpersoon. Emma wordt niet gedreven door haar afhankelijkheid van een man, maar door haar behoefte om zich ondanks haar seksuele voorkeuren normaal te voelen. Ze is studente en komt uit een traditioneel gezin, maar wil in bed graag onderdanig zijn, worden vastgebonden. In mijn film probeert ze uit te vinden wat dat over haar zegt. Veel mensen die van bdsm houden balanceren tussen hun seksuele behoeftes en de behoefte om zich gewoon te voelen. Die kwesties zijn volgens mij belangrijker en interessanter dan: houdt hij wel van me, houdt hij niet van me.'

Waarom vindt u dit zo belangrijk?

'Van buitenaf worden ons vaak allerlei preutse standaarden opgelegd. Vooral in de Verenigde Staten, maar ook in Engeland. Daar is pas nog porno met 'vernederende handelingen' door de overheid verboden. Wanneer de overheid of de samenleving bepaalt wat normaal is, gaan mensen gevoelens onderdrukken. Dan worden ze bang om over hun fantasieën te praten of hun eigen seksualiteit te ontdekken.

'Wat mij betreft gooien we alle etiketten weg en besluiten we dat normale seks niet bestaat. Niemand zou mogen dicteren waarover we fantaseren of wat we in de slaapkamer doen. Zolang iedereen meerderjarig is en toestemt, mogen mensen hun eigen beslissingen nemen.

Die verstikkende moraal, het gebrek aan seksuele vrijheid: wie naar St. James luistert, gaat vermoeden dat het ergens ook een persoonlijk pleidooi betreft. Was het dilemma van Emma Marx misschien ook het hare? Ik heb zeker geworsteld met mezelf durven zijn, zegt de schrijfster. 'In mijn jeugd praatten mensen over vrouwelijke masturbatie alsof het iets walgelijks en beschamends was, maar ik deed het de hele tijd. Ik was ervan overtuigd: er is iets grondig mis met mij.' Tegenwoordig is masturbatie beter bespreekbaar, vindt ze, maar zijn er andere taboes voor in de plaats gekomen. 'Mijn eigen seksuele fantasieën zijn nog steeds niet normaal, vanuit de samenleving gezien.'

Beeld Jeff Koga

Wat zijn die moderne taboes?

'Verkrachtingsfantasieën bijvoorbeeld. Volgens mij fantaseren veel vrouwen over seks met dwang, maar praten ze daar amper over. Ze zijn bang dat mensen zeggen: dus jij wilt verkracht worden, wat bizar. Nee, dat willen ze helemaal niet. Waar mensen in de beslotenheid van hun eigen slaapkamer aan denken, staat volledig los van wat ze in het dagelijks leven doen of willen.

'In je gedachten controleer je alles. Het is jouw creatie. Die ander is de persoon die je wilt, het is de locatie die je hebt bedacht en de seksuele handelingen die jij zelf hebt uitgekozen. Als je fantaseert over de controle verliezen, heb je nog alle touwtjes in handen. Echte verkrachting is het tegenovergestelde, dat wil niemand. '

U spreekt steeds over 'de maatschappij', dat is een nogal breed concept. Waar ziet u het belerende vingertje vooral terug?

'De invloed van religie is aanzienlijk, vooral in Amerika. Ik heb geen hekel aan religieuze mensen, maar godsdiensten hebben vaak zo'n strenge visie op seksualiteit. Ik ben katholiek opgevoed en in het katholieke geloof is het hebben van onzuivere gedachten al een zonde. Als keer op keer zulke conservatieve standpunten worden gepredikt, gaan mensen elkaar veroordelen.'

Vanuit een katholiek nest in de porno gaan werken, is dat niet moeilijk?

'Ik ben ontzettend blij met mijn werk. Het is een droom die uitkomt, maar mijn katholieke ouders zijn er sterk op tegen. Ik praat nog wel met ze, maar niet over mijn beroep.

'In mijn werk probeer ik oordelen over porno iedere dag bij te stellen, maar ik heb geenszins de illusie daarmee mijn ouders te bereiken. Toen ik mijn eerste AVN won, dat is de Oscar van de porno, belde ik mijn moeder om het haar te vertellen. Die verbrak de verbinding, wilde er niets over horen. Dat was moeilijk. Sommige mensen gaan nooit veranderen, maar voor de rest doe ik mijn best.'

Beeld Jeff Koga
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden